را به گونهاى كامل به حلّيّت بدل نمىكند ، از همين رو بايد به اين گونه احكام استثنايى ، تنها در حد ضرورت عملشود . « 1 »
2 - ربا دوگونه است :
نخست : رباخوارى در قرض « قرض ربوى » ؛ همان رباى معروف ميان مردم كه در آن رباخوار علاوه بر باز پسگيرى اصل پول از بدهكار ، سود نيز دريافت مىكند ، بدينصورت كه طرف اوّل به خاطر نيازى ضرورى و يا براىكار و يا سرمايه گذارى و يا هر خواسته ديگر ، مبلغى از طرف دوّم وام مىگيرد ، طرف دوّم نيز شرط مىكند تا بدهكار به هنگام اداى قرض خود مبلغ بيشترى را چه توافقى و چه از روى ناچارى به وى بازگرداند .
در واقع اين گونه معامله حرام است وسود گرفته شده از رهگذر آن از برجستهترين مصاديق به ناحقّ خوردن مال مردم محسوب مىشود .
چنين معاملاتى امكان دارد ميان دو شخص ، ميان يك شخص و يك سازمان و يا ميان دو سازمان ، همچون بانكهاى ربوى وسازمانهاى مالىاى كه امروزه متداولند ، صورت پذيرد . بايد گفت در تمام اين صورتها حرمت ربا يكسان است وگوناگونى شكل رباخوارى در حرمت آن تأثيرى ندارد .
احكام مفصّل قرض ربوى به خواست خدا در بخش احكام « دِيْن » خواهد آمد .
دوّم - رباخوارى در معامله « معامله ربوى » كه در قراردادهاى تجارى چون فروش ، رخ مىدهد . معامله ربوى مختصراً عبارت است از مبادله همراه با سودِ دوكالاى مشابه
هامش
( 1 ) - قاعده فقهى اين گونه احكام استثنايى مىگويد : « الضَّرورة تُقَدَّرُ بِقَدَرِها » مراد از اين قاعده آن است كه : دامنه جواز در امر نهى شدهاى كه اضطرار موجب آن مىشود ، مطلق نيست ، بلكه آن جواز ، تنها تا از ميان رفتن ضرورت مشروعيّت دارد . به عنواننمونه : جواز خوردن مردار براى كسى كه گرسنگى ، زندگى وى را تهديد مىكند ، و جز مردار چيز ديگرى براى نجات نمىيابد ، تنها تا حدّى است كه وى را از مرگبرهاند ، بديگر سخن اين جواز به شخص مزبور اجازه نمىدهد تا سير شدن از آن مردار بخورد بلكه مرز رهايى از مرگ ، مرز مشروعيّت خوردن مردار براى اين شخصمحسوب مىشود .
در موضوع مورد بحث ما نيز جواز گرفتن وامهاى ربوى در حالتهاى اضطرارى به همين منوال است . به عنوان نمونه : اگر كسى براى معالجه بيمارى سختىچارهاى جز گرفتن وامهاى ربوى نجويد ، مىبايست مقدار پولى كه قرض مىكند از سقف مخارج معالجه و مخارج پيرامونى و ضرورى معالجه بيشتر نشود . از اين رو اگر بهاين بهانه مبلغ بيشترى را براى مصارف غير ضرورى ديگرى قرض كند ، به عملى نامشروع دست زده است .