2 - اگر معروف ، مستحب و منكر ، مكروه باشد ، امر و نهى هم مستحب خواهد بود .
3 - امر و نهى بر هر مرد و زن مسلمان واجب است ولى وجوب آن كفائى است ، يعنى اگر برخى آن را برپاداشتند ، از ديگران ساقطمىگردد و اگر همه ترك كردند ، همه گنهكار خواهند بود .
4 - اگر انجام امر و نهى اقتضا كند كه گروهى از مسلمانان به طور جمعى بايد اقدام كنند ، اگر مشقّت نداشته باشد بر همه آن جمعواجب است و اگر كسى كه وجود و حضور او ضرورى است ، امتناع ورزد و از شركت در انجام اين فريضه شانه خالى كند ، او گناهكرده ، و وجوب از بقيّه ساقط است .
5 - آماده كردن ابزار و وسايل لازم در انجام امر و نهى ، به قدر توان واجب كفايى است ،
به عنوان مثال اگر امر به معروف مستلزم اين باشد كه مسافتى را بايد طى كند ، واجب است هر چند با صرف مال ، اين كار را انجامدهد و همچنين اگر امر و نهى به خط تلفن يا بلندگو يا پلاكارد يا مقدّمات نزديك ديگر احتياج داشته باشد ، كه اعتنا نكردن به آنها ، اعتنا نكردن به واجب شمرده مىشود ، تهيه همه اين مقدّمات ، بر مسلمين واجب كفايى است .
6 - امّا مقدّمات دور كه اعتنا نكردن به آنها بىاعتنايى به واجب شمرده نمىشود ، مانند تأسيس راديو يا روزنامه يا نهادهاىتربيتى ، يا فرهنگى يا تبليغاتى ، واجب بودن آنها به عنوان مقدّمه انجام فريضه مورد ترديد است ولى احوط وجوب است .
7 - از نصوص و ادلّه اين باب روشن مىگردد كه هدف اصلى از فريضه امر و نهى ، برپاداشتن معروف و از بين بردن منكر است . بنابراين تا زمانى كه منكر پا برجا و معروف تعطيل باشد ، وجوب امر و نهى هم در صورت وجود شرايط آن - كه در آينده ذكر مىشود - ساقط نمىشود ، و لذا اگر رفيق من كسى را امر به معروف كرد ولى او انجام نداد و من احتمال مىدهم كه شايد با امر من اصلاح شود ، بنابر اظهر بر من نيز واجب مىشود كه او را امر به معروف كنم و همچنين در مورد نهى از منكر .
8 - ارشاد شخص جاهل و آگاه نمودن او در زمينه معروف و منكر ، هر چند جاهل قاصر هم باشد ، امر به معروف و نهى از منكرحساب مىشود .
9 - وجوب اين دو فريضه در مورد بستگان و نزديكان ، شديدتر ومؤكّدتر است ، زيرا خداوند مىفرمايد :
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَاراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ . . . « 1 » .
« اى كسانى كه ايمان آوردهايد ! خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسانها و سنگهاست
هامش
( 1 ) سوره تحريم ، آيه 6 .