متفاوت مىباشد ، پس معيار ، حرج و مشقّت شخصى است .
ج - در خوف ضرر ، خوف عقلايى معيار است و لذا به وسوسهها اعتنا نمىشود ، چنان كه براى سقوط تكليف ، واجب نيست كه انسان به وجود ضرر كاملًا اطمينان پيدا كند .
د - هنگامى كه خطرى ، اسلام و مسلمين را تهديد كند مانند ظهور بدعتها و گسترش مفاسدى كه اصل بقاى دين را در معرض تهديدقرار مىدهد و خوف بر جان مسلمانان و مانند آن ، دراين صورت مبارزه با منكر ، يكنوع جهاد في سبيل اللَّه خواهد بود و در وجوب آنهيچ يك از شرايطى كه ذكر شد ، اعتبار ندارد و بايد احكام جهاد بر آن جارى شود .
مراتب و مراحل انكار و نهى از منكر
1 - انكار و نهى از منكر داراى سه مرتبه است : انكار به قلب ، انكار به زبان وانكار به دست ، و هر كدام از اين مراتب موقعيّت وشرايط خاص خود را دارد كه شخص مؤمن ، با حكمت و درايت آنها را تشخيص مىدهد و وظيفه خود را متناسب با آن ايفا مىكند .
2 - انكار به قلب از بيزارى جستن از منكر و ناخوشنودى از ارتكاب آن آغاز مىشود ، و به تدريج به اظهار خشم و نشان دادن چهره غضبناك مىانجامد ، زيرا پيامبر خدا ما را دستور داده است كه گنهكاران را با چهرهعبوس و گرفته ملاقات كنيم ، ونهايتاً در دورى جستناز مجالس ومحافلمنكر ، و از مرتكبينآن تجلّى مىيابد .
برائت از منكر از حقايق و شرايط اصلى ايمان است و در همه شرايط ، به طور مطلق واجب است ، امّا جلوههاى اين برائت از قبيلتغيير چهره ودورى كردن از معصيتكاران ، تابع شرايطى است كه ذكر گرديد وبستگى به حكمتى دارد كه ان شاء اللَّه درباره آن سخنخواهيم گفت .
3 - اعراض از ستمگران و ترك مراودت با آنها و اجتناب از گنهكاران و مجالس آنان ، واجب است در صورتى كه تأثير در اصلاحآنان داشته باشد ، امّا اگر اعراض از آنان باعث گمراهى و كورى وطغيان بيشتر آنها گردد و در اختلاط و معاشرت با آنان ، گمان اصلاحبرود ، حكمت ايجاب مىكند كه تعامل و ارتباط با آنان برقرار بماند .
4 - مرتبه دوم نفى منكر به واسطه درخواست مؤكّد است كه به واسطه زبان اظهار مىشود ، و آن اعمّ از لفظ ( سخنگفتن ) ، نوشته ، اشاره و مانند آن است و ضابطه آن اين است كه امر و نهى ناميده شود .
5 - فقها گفتهاند لازم است در ابلاغ حكم شرع ، از مرحله آسانتر وملايمتر آغاز شودو به تدريج ادامه يابد ، پس اگر اشاره كافى باشد ، لازم نيست سخن بگويد ، و اگر سخن ملايم ونيكو كافى باشد ، تند و خشن نگويد ، و اگر منع زبانى كفايت كند نبايد دست دراز كند و