9 - اگر در وقت مشترك و از باب سهو ، نماز عصر را قبل از ظهر بجا آورد و بعد به اشتباه خود پى ببرد نماز او صحيح است و ظهرحساب مىشود و بر او لازم است كه نماز عصر را بخواند و احوط اين است كه چهار ركعت به نيّت ما فىالذّمّه بخواند ، و اگر - دراينصورت - نماز ظهر را در وقت اختصاصى عصر در آخر وقت بجا آورد ، باز هم نماز او صحيح است و نماز عصر را بايد قضا كند و احوطاين است كه هر دو را قضا نمايد ، ولى بنابر احتياط نبايد در نيّت ، متعرّض ادا يا قضا شود ، بلكه در نمازى كه مىخواند ، نيّت ظهر ياعصر هم نكند و تنها با نيّت ( مافىالذمّه ) يعنى : آنچه بر عهدهاش بوده ، نماز بخواند .
10 - اگر مشغول نماز عصر شود ، به گمان اينكه نماز ظهر را قبل از آن بجا آورده است ولى قبل از فراغت ، متوجّه شود كه نماز ظهررا نخوانده است ، بايد نيّت خود را تبديل به ظهر كند و نماز را تمام نمايد و چيزى بر او نيست .
11 - اگر مشغول نماز عشاء شود ، به گمان اينكه مغرب را بجا آورده است و در اثناى نماز متوجّه شود كه مغرب را نخوانده است ، بايد به نيّت مغرب عدول كند اگر ركوع ركعت چهارم را هنوز انجام نداده باشد ، و گرنه احوط اين است كه آن نماز را تمام كند و سپسهر دو نماز مغرب و عشاء را بجا آورد .
زوال را چگونه تشخيص بدهيم ؟
زوال در اصطلاح بهمعناى « مايل شدن خورشيد از وسط آسمان بهسمت مغرب » است ومىتوان فرارسيدن زوال را با « ساعت آفتابى » « 1 » كه توسط آن ، ظهر حقيقى تعيين مىشود ، تشخيص داد .
تعيين اوقات نوافل ظهر و عصر و اوقات فضيلت آن دو با معيار سايه پديد آمده بعداز زوال ، صورت مىگيرد ، زيرا اگر سايهشاخص « 2 » در وقت زوال مثلًا سه قدم بوده ، بعداز زوال اين سايه
هامش
( 1 ) ساعت آفتابى اين است كه در يك سطح كاملًا هموار ، شاخص معتدل و راست با زواياى قائمه ، نصب شود . با بر آمدن آفتاب ، اين شاخص يك سايه طولانى به سمت مغرب دارد وهرچندآفتاب از مشرق به سمت وسط آسمان بالا مىآيد ، سايه شاخص رو به كاهش مىرود تا اينكه در برخى از مناطق استوائى ، اين سايه به طور كامل از بين مىرود ، و در ديگر مناطق بهكمترين حدّ خود مىرسد . با از بين رفتن كامل سايه يا رسيدن آن به كمترين حدّ خود ، خورشيد به وسط آسمان رسيده است . و از لحظه بعدى كه سايه براى بار دوّم ظهور مىكند ( درحالت اوّل يعنى آنجا كه كاملًا سايه از بين رفته است ) يا مجدّداً رو به سمت مشرق ، زيادتر مىشود ( در حالت دوّم يعنى آنجا كه به كمترين درجه خود رسيدهاست ) زوال خورشيد تحقّق يافته ، يعنى خورشيد از وسط آسمان به سوى مغرب مايل شده و ظهر شرعى تحقّق يافته است .
( 2 ) منظور از شاخص در كتابهاى فقهى غالباً چيزى است كه به اندازه طول قامت انسان متوسط و يا به حسب مقياسهاى عرفى قديم ، مساوى هفت قدم يا سه ذراع و نيم باشد .