رو بسيارى از مفسّران گويند كه : كلمهء « إن » در اينجا كلمهء نافيه است ، و معنايش آن است كه خداى رحمان را فرزندى نيست . و پيداست كه معنى نفى از كلّ تركيب جمله استنباط مىشود ، نه از كلمهء « إن » .
سيوطى از ابن عبّاس روايت كرده است كه ( دربارهء اين آيه ) گفت : خداى رحمان را فرزندى نمىباشد ، پس من نخستين پرستندگانم ، و از حسن و قتاده روايت كرده كه آن دو گفتند : خداى رحمان را فرزندى نبود ، و من نخستين پرستندگانم ، وى گويد : محمد ( ص ) مىگويد : من نخستين پرستندگان از ميان اين امّتم ، و از مجاهد روايت كرده است كه : ( اى پيامبر ) بگو اگر به ادّعاى شما خداى رحمان را فرزندى بود من نخستين پرستندگان بودم ، پس من نخستين كسى هستم كه خدا را به وحدت و يگانگى او مىپرستم و سخن شما را كه چنان ادّعايى مىكنيد تكذيب مىكنم و دروغ مىدانم » . « 93 » نظير اين نيز از امام امير المؤمنين - عليه السلام - روايت شده كه گفت :
« اگر خداى رحمان را فرزندى بوده باشد ، من نخستين « عابدان » يعنى منكران و جحد كنندگانم » ، « 94 » و تأويل در اين گفته باطنش متضادّ با ظاهر آن است .
پيداست كه اين آيه پايههاى فاسد انتساب فرزند به خداى سبحان را نيز نفى مىكند ، زيرا آنها پنداشتند كه هر كه از لحاظ مالى بزرگتر باشد به خدا نزديكتر است ، و مسئوليّتها از او ساقط مىشود ، / 531 هرگز . . . اگر ولادت درست باشد - كه البته درست نيست - نزديكتر كس به خدا همان پيامبر است نه صاحبان دارايى ، و ما وقتى مىبينيم كه نزديكترين كس به دو از همهء آنها بيشتر خدا ترس است و بيشتر از آنها خدا پرست است و در توسّل و تمسّك به دين از همه بزرگتر است ، بدين حقيقت
هامش
( 93 ) - الدرّ المنثور ، ج 6 ، ص 24 .
( 94 ) - نور الثّقلين ، ج 4 ، ص 616 ( عابد به معنى آنف اكراه دارنده و منكر آمده است و يقال عبد يعبد عبدا ، اذا انف و غضب بنگريد : كشف الاسرار و عدّة الأبرار ، ميبدى ، ج نهم ، ص 85 - 86 ، در ترجمهء همراه با تفسير مهدى الهى قمشهاى آمده است : « اى رسول بگو اگر خدا را فرزندى بود اوّل من او را مىپرستيدم ( البته خدا را فرزندى نيست ) » - م . )