و هنگامى كه بدين امور مىنگريم چارهاى نمىيابيم جز آن كه به ستايش خدا تسبيح گوييم ، و به يادآوريم كه خير او بزرگ و ثابت است ، و او بركت خود را مضاعف كرده و آفريدهء خود را تكامل بخشيده و نيكو تدبير كار او كرده است .
[ 65 ] امّا نياز موجودات و كاينات به يكديگر و نياز انسان به آنها دليل عجز و ناتوانى آفريدگان و محدوديّت آنهاست ، و افزون بر اين وجود نسبتى از مرگ و نيستى در ميان آنها را آشكار مىسازد . پس اين انسان بر اثر دهها ميليون قانون و سنّتى كه او را در برگرفته و او بدان قوانين قايم شده ، زنده است و بدون آنها مرده ، بگذار مثلا خوراك را بگيريم . آيا بشر بدون خوراك زندگى مىكند ؟ همچنين هوا كه اگر از ميان برود زندگى او هم از ميان مىرود . آيا اين مطلب ما را بدين امر دلالت نمىكند كه اگر خوراك و هوا نباشد انسان مرده است ؟ از اين امر به نيازمندى تمام طبيعت به ذات زندهاى كه نيازمنديهاى آن را تأمين كند و امورش را تدبير كند ، راه مىبريم ، و او خداى زنده است .
امّا برخى براى رفع نيازمنديهاى خود به آفريدگان روى مىآورند . آيا نمىبينند كه آنها نيز به نوبهء خود نيازمندند ؟
«
هُوَ الْحَيُّ
- او زنده است . » زندگى او به خودى خود است ، و زندگى ديگران به اوست ، زندگى او سابق بر مرگ است و هستى او سابق بر نيستى .
«
لا إِلهَ إِلَّا هُوَ
- خدايى جز او نيست . » / 126 و زندگيى جز به دو نباشد ، و از اين رو تسلّطى جز تسلّط او وجود ندارد ، پس هر كس نيازى دارد يا قدرتى مىخواهد بايد با اعتقادى خالصانه به دو متوسّل شود و آن را فقط از او بخواهد .
«
فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ
- او را بخوانيد در حالى كه دين او را به اخلاص پذيرفته باشيد ، » و به دو سرسپاريد و تسليم شويد و او را بستاييد تا به شما پاسخ گويد . » «
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
- كه ستايش از آن خدايى است كه