مرتبهء اوّل : توبة عوام
توبهء عوام ، همانطور كه از نامش هويداست ، مربوط به عموم مؤمنان است ؛ و آن توبه ، پشيمانى از گناهان ، معاصى و مخالفتهايى است كه مردم عادى و تودهء اهل ايمان در محضر خداوند متعال داشتهاند .
ذكر يك نكته در اين مبحث بسيار ضرورى است و آن اينكه هيچكس نبايد خود را بىنياز از توبه بداند ، به خصوص كه بسيارى از مردم به شكلى گرفتار انواع گناهان هستند . كمى دقّت و واقعبينى ، اين مطلب را آشكار مىسازد كه جامعهء انسانى و عموم انسانها ، به ناهنجارىهاى گوناگون اخلاقى و گناهان پيدا و پنهان مبتلا هستند .
امّا موضوع خطرناكتر اين است كه بيشتر مردم نسبت به گناهانى كه مرتكب مىشوند ، غافل بوده و آن گناهان را گناه نمىشمارند و اساساً به معصيتى كه مرتكب مىشوند ، توجّه ندارند . و روشن است كسى كه مرتكب گناه شود ، ولى توجّه به گناه خود نداشته باشد ، هيچگاه به فكر توبه هم نمىافتد تا امكان توبه براى او فراهم شود .
حالت خطرناك ديگرى كه توسّط شيطان براى افراد گناهكار پديد مىآيد ، اين است كه برخى گناه مىكنند و توجّه به گناه خود دارند ، امّا در صدد توجيه گناه بر مىآيند و خود را تبرئه مىنمايند . انسان در هنگام ارتكاب گناه ، با ملامت « نفس لوّامه » و هشدار وجدان اخلاقى مواجه مىشود و سعى مىكند خود را از ملامت نفس لوّامه و هشدار وجدان اخلاقى برهاند . در چنين وضعيتى ، به تدريج قبح گناه از دل او مىرود . از اينرو مىتوان گفت : توجيه گناه ، كه از ناحيهء شيطان سرچشمه مىگيرد ، آدمى را در سرازيرى گناه فرو مىافكند و آرام آرام ، شيطان را بر وى مسلّط مىسازد .