توبه ، همانند ساير فضائل اخلاقى ، امرى مدرّج و داراى درجات و مراتب است . براى توبه مىتوانيم سه مرتبهء كلّى را بيان نماييم :
مرتبةاوّل : توبة عوام ؛ و آن توبهاى است كه عموم مردم از گناهان خود مىكنند . ترك واجبات و انجام محرّمات ، گناه محسوب مىشود و عموم مؤمنان بايد از گناهان و معاصى خويش توبه كنند .
مرتبة دوّم : توبة خواص ؛ خواصّ اهل ايمان ، كه در اثر تهذيب نفس و تزكيه روح و جهاد روحانى و معنوى ، به طور طبيعى مرتكب گناه نمىشوند ، بايد از « ترك اولى » توبه كنند . انجام بسيارى از اعمال براى عموم مردم اشكال ندارد ؛ ولى براى خواصّ اهل ايمان ، عصيان محسوب مىشود و بايد از آن اعمال توبه نمايند .
مرتبة سوّم : توبة أخصّالخواص ؛ هرگونه توجّه به غير حقتعالى ، اخصّالخواص - كه همان اهل بيت ( ع ) هستند - را به توبه وادار مىسازد .
فيلسوف شهير اسلام ، مرحوم حاج ملّاهادى سبزوارى ( رحمةالله ) ، در كتاب « منظومه » به مراتب توبه چنين اشاره كرده است :
كَدَرَجِ التَّوب مَراتِبِ التُّقَى * مِن حُرمَة أوْ حلّ أو غَيرِ اللّقاء « 1 »
در ادامهء اين فصل ، به شرح هر يك از مراتب توبه ، به صورت جداگانه پرداخته
مىشود .
هامش
( 1 ) . شرح المنظومة ، ص 355