اخلاص و مراتب آن
اما اگر عمل براى خداى تعالى باشد ولى انگيزه آن خدا نباشد ، ديگر عملى فاسد و ريايى محسوب نمىشود . و اين همان چيزى است كه در فقه اصطلاحا « داعى بر داعى » گفته مىشود مثل آن كه كسى چيزى مىگيرد و عبادت خدا مىكند ، حالا چه عبادت خدا را براى خودش بكند و چه براى ديگرى ، مثل نماز ، روزه ، حج استيجارى و . . . . عرفا اين گونه عمل را از مراتب اخلاص دانسته اند و براى اخلاص نيز مراتب هفت گانه اى به شرح زير برشمرده اند :
1 . انجام عمل براى ورود به بهشت يا خروج از آتش .
كه گفته اند اين گونه عبادت ، بندگى ، بندگان و مزدوران است . اين لفظ را از روايات اخذ كرده اند و به شهيد ثانى و ابن طاووس - رحمهما الله - منسوب است كه آنان اين گونه عمل را فاسد مىدانسته اند .
احتمال دارد كه منظور ايشان از فساد عمل ، قبول نبودن عمل باشد نه صحيح نبودن آن ، به جهت آن كه چنين عملى مشوب وآميخته است . و خالص براى خدا نيست و بالاخره از نوع « داعى بر داعى » است . شايد هم منظورشان اين است كه اين گونه عمل براى خدا نبوده ، بلكه براى بهشت يا جهنم است . و گرنه سخنشان مغاير ومنافى با كلام الهى است كه پس از ذكر بهشت و نعمتهاى آن مىفرمايد :
؛
لِمِثْلِ هذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ
« 1 » كاركنان براى - رسيدن به يك - چنين بهشتى كار مىكنند .
هامش
( 1 ) . صافات ، آيه 61 .