دل خود باشد ، وضعيتش از اولى بهتر خواهد بود ؛ ولى اگر در صدد رفع آن نباشد از او هم بدتر است .
قرآن كريم اين نوع جهل را همراه با عناد و لجاج مىداند و مىفرمايد :
؛
أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ
« 1 » هر كفر پيشه لج بازى را كه جلوگيرى خير مىكند و سركشى مىنمايد و شكاك است در جهنم بيندازيد .
از همين روست كه به شدت آن را مورد سرزنش قرار داده ، شماتت نموده و فرموده :
؛
لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
« 2 » بناى كسانى كه شك را در دلشان پايهريزى كردند پايدار نمىماند ، مگر آن كه بند دلشان پاره پاره گردد و از هم گسسته شود .
نوع چهارم : جهل مركب است ، به اين معنا كه آدمى در واقع جاهل باشد ولى يقين داشته باشد كه عالم است . حال چنين كسى از حال تمامى افراد سابق بدتر است و اين مرض ، مرض سختى است و در هر دو سرا موجب عذاب است .
خداوند تعالى فرموده :
- ؛
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً
« 3 » بگو : مىخواهيد زيان كارترين كسان را به شما معرفى كنيم ؟ آن هايى كه تلاششان در زندگى دنيا بيهوده بوده ولى پيش خودشان گمان كنند كه خوب كارى كردهاند .
هامش
( 1 ) . ق ، آيه 24 و 25 .
( 2 ) . توبه ، آيه 110 .
( 3 ) . كهف ، آيه 103 و 104 .