همراه با اين همّتى كه دارد ، به خدا توكّل كند و از پروردگار عالم بخواهد اسباب انجام آن كار را فراهم فرمايد ، يعنى از محضر حق تعالى طلب توفيق نمايد . همّت و توفيق ملازم همديگرند و با فقدان يكى از آن دو ، كارى به انجام نمىرسد . اگر توفيق نباشد ، همّت انسان ، با بىبركتى مواجه شده و او را به مقصود نمىرساند و موجب سرگردانى مىشود . سالك بايد بداند كه فراهم آوردن اسباب و مقتضيات از ناحيهء خدا است .
( وَ مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ ) « 1 »
همچنين اگر همّت در كارى نباشد ، اصلًا توفيقى وجود ندارد كه موجب موفّقيت انسان شود . زيرا توفيق الهى شامل حال كسى مىشود كه فعاليت لازم را كرده باشد .
بنابراين اوّلين قدم در توكّل ، آن است كه انسان شروع به فعاليت كند و قدم در راه نهد . اگر اين مرحله از توكّل در زندگى كسى نباشد ، خداوند به او توفيق نمىدهد و همواه در زندگى خود با مشكلاتى روبرو است و دچار سرگردانى مىشود . از اين رو در برنامهء رسالت پيامبر ( ص ) ابتدا به تلاش و كوشش ، سپس به توكّل سفارش مىگردد . « 2 » گام بعدى در توكّل آن است كه انسان در زندگى خداوند را وكيل خودش بداند ، به اين معنا كه واقعاً مفهوم ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعينُ ) را درك نمايد . يعنى از عمق جان بگويد : خدايا فقط تو مىتوانى مرا موفّق گردانى و به من كمك كنى ، و با در نظر گرفتن مسبّب الاسباب بودن خداوند ، اصلاح امور خود را از او طلب كند . چنين كسى ، اصلاح امور خود را از خداوندى مىطلبد كه عالم به حال بندگان و قادر به انجام هركارى است و مهم تر آنكه ، رئوف و مهربان است و در بن بست و غير بن بست ، به فرياد انسان مىرسد . خداوند را مسبّب الاسباب مىداند ، به اين معنا كه سبب انجام كارها را فراهم مىكند و آخرين سبب نيز خود او است . اگر اين توكّل براى انسان پيدا
هامش
( 1 ) . النور / 40 : « و كسى كه خدا براى او نورى قرار نداده هرگز نورى نخواهد داشت . »
( 2 ) . المزّمّل / 9 - 8