( أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّه وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَق ) « 1 »
آيا كسانى را كه ايمان آوردهاند هنگام آن نرسيده است كه دلهاى ايشان از ياد خدا و آنچه از سخن راست - وحى الهى - فرو آمده نرم و ترسان شود ؟
ذكر قلبى يعنى خشوع دل در برابر خداوند متعال و اين خشوع با خواندن قرآن و مداومت بر اذكار ديگر و همراهى دل و زبان در ذكر ، حاصل مىشود و اگر اين نوع ذكر قلبى و اين خشوع ، همراه سالك نباشد ، نمىتواند از منزل اوّل سير و سلوك بگذرد .
مرتبهء سوّم : ذكر عملى
مرتبهء سوّم ذكر ، ذكر عملى است . معناى ذكر عملى اين است كه ذكر و ياد خداوند تبارك و تعالى در عمق جان انسان رسوخ كرده باشد ، به گونهاى كه عمل انسان با ذكرى كه مىگويد مطابقت داشته باشد . در حقيقت كسى كه ذكر عملى دارد ، بندهء واقعى خداوند است و كليه اعضاء و جوارح او ، يك كليد اتصال به خدا دارد و به طور ناخودآگاه كارى انجام نمىدهد و سخنى نمىگويد ، مگر اينكه مورد رضايت حق تعالى باشد .
نسبت به اذكار لفظى و قلبى ، آن ذكرى از اهميت والاترى برخوردار است كه از مرحلهء بيان و مرور در دل ، به عرصهء عمل وارد شود و اين همان ذكرى است كه ائمهء طاهرين ( عليهم السلام ) در رسيدن به آن پافشارى و اصرار دارند ؛ يعنى انسان بهگونهاى به ياد خداوند متعال باشد كه اگر زمينهء معصيتى برايش فراهم شد ، ياد خداوند مانع از انجام آن معصيت شود .
هامش
( 1 ) . الحديد / 16