از خداى رحمان و رحيم ، عذرخواهى نمايد و اجازه ندهد گناه براى او به صورت عادت درآيد . از گناه روى گناه بپرهيزد كه موجب بدبختى او مىشود . مواظب باشد در سرازيرى گناه واقع نشود ، زيرا در اين صورت نظير آدمى كه در اتومبيل ترمز بريده نشسته است ، به درهء شقاوت سقوط مىكند . و نهايتاً اگر گناه كرد و - العياذ بالله - گناه او تكرار شد و به صورت عادت درآمد ، بايد مراقب باشد ، آن گناه را توجيه نكند ، كه توجيه گناه انسان را مىرساند بدانجا كه نفس لوّامه را به نفس محسّنه مبدّل مىكند . و هر كار بدى را در نظر او ، به صورت يك امر نيكو جلوه مىدهد :
قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرينَ أَعْمالًا ، الَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعا « 1 »
مرحلهء سوّم ؛ محاسبه : مراقبهء سالك تا پايان فعاليت و زندگى روزانه ادامه دارد و آنگاه بايد از كار خود محاسبه به عمل آورد . اميرمؤمنان على ( ع ) مىفرمايند :
« لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُحَاسِبْ نَفْسَهُ كُلَّ يَوْمٍ فَإِنْ عَمِلَ خَيْراً حَمِدَ اللَّهَ وَ اسْتَزَادَهُ وَ إِنْ عَمِلَ سُوءاً اسْتَغْفَرَ اللَّهَ » « 2 »
هر كه روزانه خويش را محاسبه نكند ، از ما نيست . اگر كار خوبى كرده ، خداوند را سپاس گويد و از او بخواهد كه بر آن بيفزايد و اگر كار بدى كرده ، از خداى متعال آمرزش طلبد .
طالب معرفت بايد نظير تاجرى كه دفتر محاسبات روزانه دارد ، هنگام خواب به محاسبهء اعمال و رفتار روز خود و اشتباهاتى كه انجام داده و غفلتهائى كه داشته است ، بپردازد . علماى علم اخلاق با عنايت به شباهت بين خواب و مرگ ، به جويندگان
هامش
( 1 ) . الكهف / 104 - 103 : « بگو آيا شما را از زيانكارترين مردم خبر دهيم ؟ آنها كسانى هستند كه سعيشان در زندگى دنيا گم و تباه شده است و خود گمان مىكنند كه كار نيكى انجام مىدهند . »
( 2 ) . عدة الداعي ، ص 239