حقيقت توصيه مىكنند كه هنگام خواب ، فرض كنند در حال احتضار هستند و تا دقايقى ديگر از دنيا خواهند رفت . سالك بايد در آن هنگام ، عالم قبر را در مقابل خود مجسّم كند و با اين تصوّر ، يك حسابرسى دقيق از خود به عمل آورد . پس از حسابرسى ، چنانچه نتيجهء اعمال او مثبت ارزيابى شد ، شكر آن را به جا آورد و اگر نتيجهء اعمال او مردود شد ، پشيمان شود و از خداوند عذر خواهى نمايد . اگر غفلتهاى او از توجّهات او بيشتر بود ، نفس خود را ملامت كند و با شرمندگى و خجالتزدگى به رختخواب برود و تصميم جدى بگيرد كه فردا چنين غافل نباشد . البته در اين حسابرسى نيز سالك بايد از توجيهات شيطانى اجتناب كند و مواظب باشد خودش را فريب ندهد .
زمانى كه انسان براى خواب بهبستر مىرود ، بايد لحظهاى در خود فرو رفته و علاوه بر اينكه بهحساب اعمال روز خود مىرسد ، قدرى بينديشد كه امروز نيز قدمى ديگر به قبر نزديك و از اين دنيا دور شدم . يك شبانه روز از عمر گرانبهايم را دادم ، امّا به ازاء آن چه خريدم ؟
بنابر رواياتى كه از ائمهء اطهار ( عليهم السلام ) منقول است ، در قيامت قبل از ورود به صف محشر يك بازپرسى و حسابرسى دقيق از انسان مىشود . « 1 » اگركسى پاسخ قانعكننده در اين بازپرسى داشته باشد به پيش مىرود و گرنه همانجا پروندهء او بسته مىشود . بنابراين سالك بايد قبل از مرگ و پيش از فرارسيدن موعد حسابرسى و بازپرسى خداوند متعال ، خودش به حسابرسى اعمالى كه مرتكب شده است ، بپردازد و در جهت جبران غفلتها و بىتوجّهىها كوشش نمايد . اجازه ندهد حسابهاى رسيدگى نشده ، انباشته شود ؛ زيرا انبار شدن حساب و قطور شدن پروندهء حسابرسى ، موجب شقاوت و بدبختى است .
از پيامبر اكرم ( ص ) روايت شده است كه فرمودند :
« حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا » « 2 »
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 7 ، ص 258
( 2 ) . وسائل الشّيعة ، ج 16 ، ص 99 : « به حساب خود برسيد قبل از اينكه به حساب شما رسيدگى شود . »