مىكند بيابد . ذكر شريف « لااله الا الله » در اين مرحله ، بيانگر اصل توحيد است و ابعاد مختلف توحيد يعنى توحيد ذاتى ، توحيد عبادى ، توحيد صفاتى و توحيد افعالى را در بر مىگيرد . يعنى واجبالوجودى جز خداوند متعال در جهان نيست ، مؤثّرى در اين جهان نيست مگر خداى يگانه ، فضيلتى در جهان يافت نمىشود مگر از طرف خداوند رحمان و رحيم ، و معبودى نيست جز خداوند تبارك و تعالى .
ذكر قلبى يعنى خشوع دل در برابر خداوند متعال و اين خشوع با خواندن قرآن و مداومت بر اذكار ديگر و همراهى دل و زبان در ذكر ، حاصل مىشود .
مرتبهء سوّم : ذكر عملى
مرتبهء سوّم ذكر ، ذكر عملى است . معناى ذكر عملى اين است كه ذكر و ياد خداوند تبارك و تعالى ، در عمق جان انسان رسوخ كرده باشد ، بهگونهاى كهعمل انسان ، با ذكرى كه مىگويد مطابقت داشته باشد . در حقيقت كسىكهذكر عملى دارد ، بندهء واقعى خداوند است و كلّيّه اعضاء و جوارح او ، يك كليداتّصال به خدا دارد و به طور ناخودآگاه كارى انجام نمىدهد و سخنى نمىگويد ، مگراينكه مورد رضايت حق تعالى باشد .
نسبت به اذكار لفظى و قلبى ، آن ذكرى از اهميّت والاترى برخوردار است كه از مرحلهء بيان و مرور در دل ، به عرصهء عمل وارد شود ؛ و اين همان ذكرى است كه ائمّهء طاهرين ( ع ) در رسيدن به آن پافشارى و اصرار دارند ؛ يعنى انسان بهگونهاى به ياد
خداوند متعال باشد كه اگر زمين معصيتى برايش فراهم شد ، ياد خداوند مانع از انجام آن معصيت شود . به تعبير استاد عظيمالشّأن ما امام خمينى ( قدس سره ) ، انسان بايد عالم را محضر ربّ و پروردگار خود بداند . چنان كه مكرّر مىفرمودند : « عالم محضر خداست ، در محضر خدا معصيت نكنيد . »