« وَ جيىءَ يَومَئِذٍ بِجَهَنَّمَ يَومَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْانْسانُ وَ انّى لَهُ الذِّكْرى يَقُولُ يا لَيْتَنى قَدَّمْتُ لِحَياتى » .
« 1 » « و در آن روز جهنّم را حاضر مىكند ، در آن روز انسان متذكّر مىشود ، امّا اين تذكّر چه سودى براى او دارد ؟ مىگويد اى كاش براى زندگيم چيزى از پيش فرستاده بودم » .
مولوى در توصيف همين مسأله با اشاره به نعمتهاى بهشتى و نقمتهاى جهنّمى چنين سروده است :
آن درختان مر ترا فرمان بَرند * كآن درختان از صفاتت با بَرند
چون به امر تُست اينجا ، اين صفات * پس در امر تُست آنجا ، آن جَزات
چون ز دستت ، زخم بر مظلوم رُست * آن درختى گشت ، از او زقّوم رُست
اين سخنهاى چو مار و كژدُمت * مار و كژدُم گشت و مىگيرد دُمت
3 ) نوع سوّم از تجسّم عمل كه هم در اين دنيا و هم در آخرت ، وجود دارد ، عبارت است از تكوين هويّت براى انسانها . توضيح بيشتر اين مطلب آن است كه : از نظر قرآن كريم و روايات بلكه از نظر عقل و مشاهدات عقل و مشاهدات اهل اللَّه ، تناسخ دقيقى در انسانها وجود دارد - كه غير از آن تناسخِ باطل است و ربطى به آنندارد - و آن اين است كه ، رفتار و كردار انسانها تأثير به سزايى در تكوين هويّت آنها دارد به اين شكل كه افعال و اعمال ما براى ما « ملكه » مىسازد ، يعنى هر كار و عملى كه خود را به آن عادت دهيم ، به تدريج و آرام آرام ، همان عمل ، شخصيّت ما را مىسازد و موجب تكوين يك هويّت خوب يا بد براى ما مىشود . از اينرو اگر افكار ، گفتار و كردار انسان شايسته و درست باشد ، در نتيجه انسانيّتى شكوفا ، داراى حيات طيّب و با طراوت پديد خواهد آمد ، و انسان را تبديل به يك انسان كامل خواهد كرد ، چندانكه در قيامت با شور و شعف به
هامش
( 1 ) - فجر / 24 - 23 .