فصل بيست و دوّم : نيابت
قاعدهء حكمت ، قاعدهء لطف و قاعدهء لزوم افاضهء فيض ، دلالت دارد بر اينكه هرگاه به امام معصوم دسترسى نباشد - خواه به واسطهء دورى مسافت يا منع ملاقات از سوى دشمن و يا در زمان غيبت مانند زمان ما - كسى كه داراى نيابت مطلقه از جانب امام معصوم است بايد در ميان مردم باشد تا مردم در امر حكومت و بيان احكام به او مراجعه كنند . حضرت رضا عليه السلام فرمودند :
هيچ فرقه و هيچ ملّتى را نمىيابيم مگر آنكه بقاء زندگى و حيات آنان به واسطهء وجود رئيس و رهبر در امور دين و دنياى آنان باشد و اگر خداوند امام و قيّم امين و درستكارى را تعيين نفرمايد ، هر آينه اساس ملّت سست خواهد شد و دين از بين خواهد رفت و سنّت الهى تغيير خواهد كرد . « 1 » پس در اصل لزوم نيابت ترديدى نيست ، امّا از نظر اينكه چه كسى بايد نايب باشد نيز عقل به صورت بديهى حكم مىكند كه كسى بايد نايب باشد كه علاوه بر دارا بودن مقام عدالت و همچنين داشتن قدرت تدبير ، بتواند احكام الهى را از قرآن شريف و روايات استخراج كند تا دين از قياسها و استحسانها و از گرفتن قوانين از بيگانگان و . . . . محفوظ بماند . چنين فردى در روايات اهل بيت عليهم السلام به « راوى حديث » و در اصطلاح فقيهان به « ولىّ فقيه » مشهور است .
امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
« يَنْظُرانِ الى مَنْ كانَ مِنْكُمْ مِمَّنْ قَدْ رَوى حَديثَنا وَ نَظَرَ فى حَلالِنا وَ حَرامِنا وَ عَرَفَ احْكامَنا فَلْيَرْضَوا بِه حَكَماً فَانّى قَدْ جَعَلْتُهُ عَلَيْكُمْ حاكِماً » . « 2 » « نظر كنند به كسى كه حديث ما را روايت كند و دقّت كند در حلال و حرام ما و بشناسد احكام ما را ، پس راضى شويد به او به عنوان حاكم ، پس به درستى كه من او را حاكم بر شما قرار دادم » .
و نيز امام عصر - عجّل اللَّه تعالى فرجه الشريف - مىفرمايد :
« وَ امَّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةُ فَارْجِعُوا فيها الى رُواةِ حَديثِنا فَانَّهُمْ حُجَّتى عَلَيْكُمْ وَ انَا حُجَّةُ اللَّهِ » . « 3 »
هامش
( 1 ) - بحار الانوار ، ج 23 ، ص 32 ، باب 1 ، ح 52 .
( 2 ) - الكافى ، ج 1 ، ص 67 .
( 3 ) - وسائل الشيعة ، ج 27 ، ص 140 .