انسان تشخيص مى دهند ، پس ميزان امتياز بشر از بقيهء حيوانات ، در قسمت ذهن و ادراكات فقط يك چيز است ؛ ادراك عقلانى ، قوهء تعقل ، عقل ، « العقل ما عبد به الرحمن و اكتسب به الجنان » حيوانات ادراك دارند ، ولى قوهء تعقل ندارند . درست است كه گاهى چيزهايى كه مقدمه و زمينه براى قوهء تعقل است ، در بعضى از ميمونها ديده شده ، ولى بسيار ناچيزاست ، لذا ميمونهاى زمان ما با يك ميليون سال قبل تفاوتى ندارند ، حيوانات زمان ما با يك ميليون سال قبل فرقى نكردهاند اختراع جديدى ، ابتكار جديدى ندارند ، مگر بشر يك حيوانى را تربيت كند ، ولى انسان با قوهء تعقل خود دائما در حال تغيير است . انسان اين زمان ، با هزارسال قبل ، وحتىپنجاه سال قبل تفاوت كرده . ليكن گاهى فرد و يا جامعهء انسانى ، خود را گم مىكند . در قسمت ذهن و ادراكات ، يعنى ديگر قوهء تعقل ندارد . چه جملهء زيبايى مرحوم صدرالمتالهين ، فيلسوف بزرگ شيعه دارد ، مى گويد : « بسيارى از عوام ما قدرت تعقل ندارند ، اگر كليات را هم بخواهند تصور كنند ، به صورت جزئى تصور مى كنند ، اينها در حكم حيوانند . » يعنى از نظر ارزش ادراك اين مسألهء بسيار مهمى در مباحث فلسفى است . قوهء تعقل از بين مىرود .
مذهب تشيع، آينده تاريخ بشريت (فارسى) — صفحة 193
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص١٩٣