است كه آن آيه را در كجاى قرآن قرار دهد . پس نظم آيات قرآن به دستور وحى است . پس تا اين جاى روايت كه نقل كردهاند ، عليه اعتقاد آنها است ، امّا بقيهء روايت :
« . . . فاشار جبرئيل ان توضع
« وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ »
بين آيتى الرّبا و الدين من سورة البقرة » بعد جبرئيل اشاره كرد كه اين آيه را بين دو آيهء ربا « 1 » و آيهء دين « 2 » در سورهء بقره قرار دهم .
گفتهاند آيهء
وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ . . .
آخرين آيهاى است كه بر پيامبر نازل شد ، با اين حال بين آيههاى آخر سورهء بقره جاى گرفته است .
در پاسخ بايد گفت اين روايت حرف ما را تصديق مىكند . با وجود اين كه - به تعبير شما - آيهء :
وَ اتَّقُوا . . .
آخرين آيهء نازل شده بر پيامبر بوده ، باز جبرئيل به پيامبر امر كرده كه آن را در جاى خاصّى قرار دهد . نظم و ترتيب آيات ، بر ساختهء جبرئيل است نه كار عمر و عثمان . همچنين ادعاى شما كه اين آيه ، آخرين آيهاى بود كه بر پيامبر نازل شد ، مردود است . شما براى شاهد خود از گفتار سيوطى سود جستهايد كه : « روى عن ابن عبّاس و السدى ، قال النّبىّ - صلّى اللّه عليه و إله و سلّم - : انّ آخر آية نزلت قوله تعالى :
وَ اتَّقُوا يَوْماً . . .
و قال جبرئيل ضعها فى رأس ثمانين و الماتين من سورة البقرة ؛ پيامبر فرمودند : آخرين آيهاى كه نازل شد ، آيهء
وَ اتَّقُوا يَوْماً . . .
بود و جبرئيل امر كرد آن را در اوّل آيهء 280 قرار دهم . » در پاسخ بايد گفت : اين حديث معتبر نيست ، چرا كه با تعبير « روى » همراه است . علاوه بر اين گاهى اوقات احاديثى وجود دارد كه با تمام استنادهايش قابل اعتنا نيستند ، چه رسد به اين روايات .
از اين قبيل روايات كه پيامبر جايگاه آيات را مشخص مىكرده ، بسيار است . از
هامش
( 1 ) - سوره بقره ، آيه 280« وَ إِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلى مَيْسَرَةٍ وَ أَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ».
( 2 ) - سوره بقره ، آيه 282« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ . . . ».