بسيط « 1 » است ، و علم بسيط براى ترقّى و ارتقا ، تأثير چندانى ندارد . علم مركب است كه كمال مىآورد . اين كلام مرحوم ملاصدرا بود ، ما مىگوييم : اين عالم طبيعت اگر به علم هم آگاهى داشته باشد ، بسيار ضعيف است و هيچ معلوم نيست كه تمام ذرات عالم اين عالم ضعيف را هم داشته باشند .
همانطور كه علم در عالم ماده ضعيف است ، عشق و اراده و محبت هم در آنها ضعيف است . يك سنگ هم ، قدرت و عشق و اراده و محبت دارد ، ولى عشق آن بسيار ضعيف است . جريان ستون « حنّانة » را همه شنيدهايد كه وقتى براى پيامبر منبر ساختند و پيامبر از آن ستون فاصله گرفت . اوّلين روزى كه پيامبر بر منبر نشست ، ستون از فراق پيامبر ناله كرد معلوم مىشود او هم محبت و عشق را مىفهمد ، ولى احساس آن ضعيف است . در حيوانات اين عشق و محبت قدرى قويتر مىشود ، و در انسان نيرومندى زيادترى دارد .
داستان شخص كاروان دار
هر چند ، در بحثهاى علمى نبايد داستان گفت ، ولى بعضى از داستانها ، چون ما را به مطلب نزديكتر مىكند بيان آنها بىفايده نخواهد بود .
كارواندارى مردم را براى زيارت به مشهد مىبرد . او مىگفت : روزى شخصى در مسافرخانه خوابيده بود كه ، امام رضا - عليه السّلام - را در خواب ديد و به او فرمود : سيّد بلند شو ببين اين سگ در جلو در چه كار دارد .
گفت : بلند شدم و حيران مانده بودم كه اين چه خوابى بود ، من ديدم . بالاخرهء به سمت در رفتم و در را باز كردم ، ديدم ، سگى آن جاست ، سرش را روى دستش گذاشته و به گنبد امام - عليه السّلام - نگاه مىكند . با خود گفتم : اين هم معجزهاى از حضرت بوده به زبان خودمان به سگ گفتم : بيا ببينم چه مىگويى ؟ ديدم سگ حركت كرد و
هامش
( 1 ) - علم بسيط و علم مركب اصطلاح ملاصدرا است در اسفار .