اجناس عاليه مقولات ( كم و كيف و جوهر و . . . ) . كه آنها همه بسيط اند و به تمام الذات با يكديگر مباين اند ، اگر ميان آنها يك جهت اشتراك ذاتى باشد در حقيقت همان جهت اشتراك ذاتى كه شامل هر دو و فوق و جنس هر دو مىشود جنس اعلى « مقوله » خواهد بود نه آن دو .
و ممكن است امتياز ميان دو ماهيت با جزء ذات باشد ( نه تمام ذات ) ، مثل همهء ماهياتى كه در يك جنس شريك هستند ، چون انسان و پرنده كه در حيوانيت شريك اند و امتيازشان به قسمتى از ذات مثل دراكيت در انسان مىباشد .
و ممكن است امتياز با چيزى خارج از ذات باشد مثل امتياز انسان دراز ، از انسان كوتاه كه هر دو در ماهيت نوعى خود متحدند و تفاوتشان در عوارض خارجى است ( كوتاهى و بلندى ) .
قسم چهارمى را هم برخى اضافه كردهاند ، كه تشكيك در ماهيت نام دارد . گفتهاند ممكن است امتياز يك ماهيت از ماهيت ديگر با شدت و ضعف و تقدم و تاخر و امثال اينها در خود ماهيت باشد . يعنى ماهيت همانطور كه جهت مشترك افراد است جهت امتياز هم باشد مثل مفهوم نور 100 با مفهوم نور 200 شمعى .
ولى حقيقت اين است كه تشكيك و مراتب داشتن ، فقط در حقيقت وجود است ، ماهيت درجات و مراتب ندارد . زيرا اگر خصوصيت يك مرتبه در نفس ماهيت اعتبار شود مراتب ديگر به كلى از ماهيت بيرون خواهند بود ، و جزء درجات آن ماهيت قرار نخواهند گرفت ، و اگر خصوصيت مزبور در نفس ماهيت اعتبار نشود كه درجات و مراتب در خود ماهيت قرار ندارند بلكه به خارج از ماهيت بر مىگردند .
آغاز فلسفه (ط پنجم 1385ش) (فارسى) — صفحة 116
مساهمون: السيد محمد حسين الطهراني
ص١١٦