مىپردازند .
و بالنّتيجه اكثرّيت قاطع افراد در اكثريّت قاطع دوران عمرشان تمايل به تحقيق در مباحث اعتقادى و مكتبى از خودشان نشان نمىدهند و حتّى ممكن است حاضر به تفكّر اجمالى در اعتقادات پيشين خود هم نشوند و اين است كه بايد گفت : بيشتر مردم اگر محيطى غير از محيط كنونى خود داشتند به احتمال قوى عقائد همان محيط را داشتند ، شايد بيشتر افراد ما اگر در محيطى سنّىنشين بودند و تماس با تشيّع نداشتند آنچنان بودند و برعكس ، آنها اينچنين مىشدند ، مسيحيان و حتّى يهوديان نيز كه دين را به نژاد مىآويزند و نژاد خود را برتر مىشمردهاند همينطور بودند .
تصديق دارم كه احيانا محيط وضع خاصّى پيدا كرده مردم و به خصوص نسل جوان به دنبال تحقيق مىروند ، ولى اين در شرائط خاص انجام مىشود كه در همين بحث مورد نظر ما مورد توجه است .
اينجاست كه بايد گفت در اعتقادات و كردار ما نسبت آنچه مربوط به داخلهء وجود ماست به آنچه بيرون از وجود ماست خيلى كمتر است به همان اندازه كه به اصطلاح « صدق اختيار » كند و جبر محيط اراده را اساس نكوبد . و اينجاست كه سر « منت » خداوندى در اين آيهء قرآن :
« منّت بر تو - اى پيامبر - مىنهند كه مسلمان شدهاند . . . بلكه خداوند
نگاهى به بردگى (فارسى) — صفحة 68
مساهمون: الشيخ محمد علي الگرامي القمي
ص٦٨