پيدا مىشوند كه با وجود لياقت شخصى ساليان دراز از نعمت آزادى محرومند و چه بسا ارباب مرده و به فرزندانش منتقل شدهاند .
و به همين جهت ( عدم اجراء قوانين الزامى و اخلاقى ) اگر نتواند خود را اداره كنند در صورت آزادى هم در اجتماع مردم درمانده و بينوا خواهند ماند . وظيفهء افراد روشن و صالح است كه در صورت امكان كفالت اين دسته افراد را به عهده بگيرند . بردگانى كه نزد ائمّه عليهم السّلام بودند از سه نوع خارجى نبودند :
1 - اربابهاى بىانصافى بودند كه بردگان را استثمار غير عادلانه نموده آزار مىدادند و چون ائمّه ( ع ) آگاه مىشدند آنها را مىخريدند و نزد خود نگهداشته پس از پرورش آزاد مىكردند .
2 - بردگانى كه در اثر ناتوانى فكرى يا بدنى قدرت ادارهء خود را نداشتند و در وضع اجتماع بهم ريخته آزادى بر ايشان مصيبت بود ، ائمّه ( ع ) را نگه مىداشتند و به همين حساب آزاد نمودن بردهء مرد بيش از آزاد كردن كنيز ثواب دارد . « 1 »
3 - بيشتر آنها همين كه با اخلاق ائمّه ( ع ) آشنا مىشدند به هيچ وجه حاضر به متاركه نمىشدند . و تتّبع در تاريخ و روايات ، درستى گفتارم را در اين دستهها روشن مىسازد . پيامبر اكرم ( ص ) بردگانى از دستهء اوّل به اصرار تمام از اربابهايشان خريدند .
هامش
( 1 ) - 3 / 1 كتاب العتق وسائل .