مىكشد ، و خود براى خود بارى دارد كه راضى نمىشود بار ديگران را نيز بردارد ، زيرا او را بارى است كه برايش بسنده است .
و ما ، چه توجيه كنيم يا توجيه نكنيم پاداش اعمالمان را به دقت در روز قيامت به ما خواهند داد ، بدان گاه كه پروردگار بندگانش را از هر كار بزرگ و كوچكى كه كردهاند خبر مىدهد ، و چه بسا كه خود فراموش كرده يا بخشى از آنها را از ياد برده باشند ولى نوشتهء پروردگار ما نه گمراه مىشود و نه فراموش مىكند .
«
ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
- آن گاه بازگشت همهء شما نزد پروردگارتان است . او شما را از كارهايى كه مىكرديد آگاه مىكند . » علم خدا به ظواهر كار اكتفاء نمىكند بلكه به دل ، آن جا كه مركز انگيزهها و نيّتهاست راه مىيابد .
«
إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ
- او بدانچه در دلها مىگذرد آگاه است . » شايد اين آيه به عمل دل و مسئوليّت انسان دربارهء آن اشاره مىكند ، كه وسوسهها و توجيهات و بهانهها / 445 و عقايد تباه و خشنودى و دشمنى همه و همه از كار دل است . پس مثلا چه بسا كه شخص مىپندارد مجبور به كارى است در صورتى كه مجبور نيست و خدا مىداند كه در دل او چه مىگذرد .
[ 8 ] پس از آن كه سياق مطلب پايههاى توجيه و بهانه را درهم مىشكند و دل را براى دريافت حجّت آماده مىسازد ، با نافذترين حجّتها كه همان دليل فطرت و و جدان است به ما ابلاغ مىكند ، آن جا كه در اوقات آزمون و سختى اميد انسان از هر چيزى جز ذات سبحان او قطع مىشود ، و همانجاست كه دلش به خدا مىپيوندد ، ( در آن موقعيّت حساس به ما ابلاغ مىكند ) كه به راستى او همان اميدى است كه وقتى جاى نجاتى وجود ندارد ، تو را نجات مىدهد ، و دلت به دو مىآويزد ، بدان گاه كه هيچ تخته پارهء خلاصى نمىيابى كه بدان چنگ زنى . و اين يكى از دليلها و شاهدهايى است كه ما را به دو - سبحانه و تعالى - رهنمون مىشود . در روزهاى آسايش غفلت و بىخبرى ما را مىربايد ، و خدا را از ياد مىبريم ، ولى