پس اى بصره ! در آن زمان واى بر تو از لشكرى از انتقام خدا كه نه غبارى دارند و نه صدايي . اهالى تو به مرگ سرخ و گرسنگى كبود مبتلا خواهند شد . » ( 1 ) شريف رضي ( رحمه الله ) مينويسد : امام ( عليه السلام ) به صاحب زنج نظر دارند . امام ( عليه السلام ) در ادامه فرمودند : « بدا به حال راههاى آباد و خانههاى آراستهى شما كه بالكنهايى مانند بالهاى كركس ، و ناودانهايى چون خرطوم فيل دارند . [ بدا بر آنها ] از كسانى كه كسى بر كشتهشان نميگريد ، و كسى در جستجوى آن كس كه غائب است بر نميآيد . » اين اوصاف بر رهبر قرمطى نهضت زنج انطباق دارد ، نهضتى كه واكنشى بود در قبال ظلم و ستمى كه بر بردگان ميشد . عموم لشكر وى از زنجيان بودند و اسبى هم نداشتند . صاحب زنج خود را علوى معرّفى ميكرد ، ليكن نسب شناسان ادّعاى او را مردود دانستند .
روايات غرق شدن بصره
اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) در خطبهى سيزدهم ميفرمايند : « شما لشكريان آن زن و پيروان آن حيوان [ شتر ] بوديد . بانگ زد و اجابت كرديد ، و پى شد و گريختيد . اخلاقتان پست ، پيمانتان گسسته ، دينتان نفاق و آبتان شور است . كسى كه در ميان شما باشد ، به خاطر گناه اوست ، و آن كس كه بيرون رود ، رحمت پروردگارش او را دريافته است .
گويا مسجدتان را ميبينم كه به مانند جلوى كشتى است ، و خداوند از پايين و بالا بر آن عذاب فرستاده ، و هر كه در آن است غرق شده است . »
اين وقايع بر غرق بصره در گذشته منطبق ميباشد ، شرح نهجالبلاغة 1 / 253 مينگارد : « خبر دادن اميرالمؤمنين ( عليه السلام ) از غرق شدن بصره به جز مسجد جامع آن :
من كسى را ديدم كه ميگفت : كتب پيش بينى بر آن دلالت ميكند كه بصره با آبى سياه كه از زمين آن ميجوشد نابود ميگردد ، تمامى آن غرق ميشود و تنها مسجد آن
باقى ميماند .
صحيح آن است كه اين جريان رخداده است ، زيرا بصره دو بار غرق شده ، يك بار در
هامش
( 1 ) . شرح ابن ابى الحديد 7 / 102