شرح
است - نه هر عالمى - پس با دو حكم ، مواجه هستيم و ضمير « هم » به « كلّ عالم » عود مىكند درحالىكه قرينهء قطعيّه داريم ، مقصود ، عالم عادل است لذا اين بحث ، مطرح شده : اكنون كه مىدانيم ضمير به خصوص عالم عادل برمىگردد ، اين امر ، سبب مىشود كه دائرهء عامّ مذكور ، مضيّق شود و معنايش چنين باشد : « اكرم كلّ عالم عادل » و در نتيجه ، عالم غير عادل نه تنها جواز اقتدا ندارد بلكه واجب الاكرام هم نيست زيرا ضمير به بعضى از افراد عام عود مىكند .
رجوع ضمير مذكور ، بنا بر قول بعضى ، مقتضى تخصيص هست لكن بعض ديگر مىگويند رجوع ضمير ، موجب تخصيص نيست و عامّ مذكور بر عموم خود ، باقى هست و ضمير در « يجوز الاقتداء بهم » به خصوص عادل عود مىنمايد .
تذكّر : ممكن است عام و ضمير در كلام واحد به اين ترتيب ذكر شوند : « اكرم كلّ عالم و يجوز الاقتداء بهم » يعنى : درعينحال كه كلام ، واحد است لكن دو حكم و دو عنوان داريم يكى وجوب اكرام و ديگرى جواز اقتدا ، قبل از اينكه ضمير ذكر شود حكمى بر عام ، مترتّب شده كه استقلال دارد به عبارت ديگر : عام از نظر حكم ، مستقلّ است . نتيجتا محل بحث ، اين شد كه : عام ، قبل از اينكه ضميرى به آن عود نمايد ، خودش حكم مستقلّى داشته باشد سپس در نفس آن كلام يا كلام ديگر ، ضميرى باشد و به بعضى از افراد عام رجوع نمايد و آنهم خودش بيانگر حكم ديگرى باشد .
يادآورى : مثالى را كه مصنّف رحمه اللّه ذكر كردهاند اين است :« وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ . . .وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذلِكَ . . . »« 1 » يك حكم مستقل ، اين است كه مطلّقات بايد سه طهر - يا سه حيض - تربّص نمايند . سپس خداوند متعال در ذيل آيهء شريفه فرموده :« وَ بُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ » ،شوهران آنها احقّيّت به ارجاع - و برگرداندن -
هامش
( 1 ) - سورهء بقره ، آيهء 228 .