شرح
را در يك لحظه ، مأمور به قرار دهد . سوء اختيار و اختيارى بودن عصيان مكلّف در موضوعى كه مربوط به مولا هست ، مدخليّتى ندارد .
آيا مجرّد اينكه عصيان مكلّف ، يك امر اختيارى هست ، سبب مىشود كه طلب ضدّين را براى مولا تجويز نمايد ؟
خير ، طلب ضدّين با مقام حكمت و توجّه مولا ، منافات دارد .
ب : پاسخ نقضى : اگر سوء اختيار - يا اختيار - مكلّف بتواند امر به ضدّين را تصحيح نمايد پس مناسب و صحيح است كه مولا از ابتدا ، امر به ضدّين را در عرض واحد ، - لكن معلّق بر امر اختيارى مكلّف - قرار دهد و مثلا چنين بگويد « 1 » : اگر به فلان شهر ، مسافرت كردى ، جمع بين ضدّين بر تو واجب است ، بديهى است كه مسافرت در اختيار شما هست مولا هم نمىگويد مسافرت برو يا اينكه سفر را ترك كن امّا مىگويد اگر به اختيار خودت ، مسافرت كردى بر تو واجب است ، بين ضدّين جمع كنى .
سؤال : آيا جائز است كه مولا چنان دستورى بهعنوان جمع بين ضدّين - معلّق بر مسافرت اختيارى - صادر نمايد يا نه ؟
جواب : خير ، مسألهء وجوب جمع بين ضدّين ، مستحيل است گرچه معلّق بر امرى باشد كه در اختيار مكلّف هست به عبارت ديگر : چون معلّق عليه در اختيار مكلّف هست ، سبب نمىشود كه امر به ضدّين ، تصحيح شود و همچنين به مجرّد اينكه امر به صلات ، معلّق بر يك امر اختيارى هست باعث نمىشود كه امر به ضدّين را تصحيح نمايد و الا از اوّل بايد مولا بتواند - بنا بر تعليق بر يك امر اختيارى - جمع بين ضدّين را واجب كند ، از نظر ملاكى كه قائل به ترتّب ، بيان مىكند ، هيچ فرقى بين آن مثال و بين « يجب عليك الجمع بين الضدّين ان سافرت . . . » وجود ندارد
خلاصهء بيان مصنّف در پاسخ قائلين به ترتّب : شما توهّم كرديد كه قرار دادن امر به
هامش
( 1 ) - « اذا ضربت زيدا فقم و اقعد فى آن واحد . »