در صورت نخست تمسك به عام در شبههء مصداقى را صحيح ندانستهاند . برخى اين تفصيل را نپسنديده و تفصيل ديگرى دادهاند كه در اين مختصر نمىگنجد . 2
1 . كفاية الأصول / 221 ؛ أجود التقريرات 2 / 319 ؛ أصول الفقه 1 / 138 - 139 ؛ أصول الإستنباط / 141 ؛ بحوث فى علم الأصول / 308 - 325 * 2 . أجود التقريرات 2 / 342 - 349 ؛ أصول الفقه 1 / 140 - 142 ؛ أصول الإستنباط / 142 .
شبههء مفهومى
شُبههء مفهومى ابهام و ترديد در مفهوميك لفظ .
شبههء مفهومى ، مقابل شبههء مصداقى ( - - - ) شبههء مصداقى ) عبارت است از شك و ترديد در مفهوم لفظى به لحاظ شمول و عدم شمول آن ، مانند آنكه شك كنيم معناى لفظ « صعيد » در آيهء تيمم ، 1 آيا خصوص خاك است يا آنچه از زمين به شمار مىرود ؛ اعم از خاك ، سنگ ، معدن و مانند آن . از عنوان ياد شده در اصول فقه ، بحث عام و خاص سخن گفتهاند .
اصوليان در عام و خاص بحثى مطرح كردهاند كه چنانچه خاص به لحاظ مفهوم مجمل باشد آيا اجمال آن به عام نيز سرايت مىكند و در نتيجه تمسك به اصل عموم براى داخل كردن فرد مشكوك در حكم عام صحيح نيست يا سرايت نمىكند و با تمسك به اصل عموم ، فرد مشكوك محكوم به حكم عام خواهد بود ؟
شبههء مفهومى يا ميان اقل و اكثر ( - - - ) اقل و اكثر ) است و يا ميان متباينين و در هر دو صورت ، خاص يا متصل است يا منفصل . بنابر اين ، چهار صورت پيدا مىكند .
چنانچه خاص متصل باشد ؛ خواه دوران بين اقل و اكثر باشد يا متباينين ، اجمال خاص به عام سرايت مىكند و در نتيجه تمسك به عموم براى داخل كردن فرد مشكوك در حكم آن صحيح نيست ؛ اقل و اكثر ، مانند آنكه گفته شود آب كر پاك است ، مگر آنكه اوصاف آن تغيير كرده باشد و در مفهوم تغيير شك كنيم كه مراد ، تغيير حسّى است يا اعم از آن و تقديرى ، و متباينين ، مانند آنكه گفته شود : حسن ظن داشته باشيد مگر به زيد و زيد مردد ميان دو نفر باشد .