كلامش خبر مىدهد نه از مضمون آن - مشمول حكم حرمت است ، مانند اين سخن كه زيد خاكسترش زياد است ، كه كنايه از سخاوت وى مىباشد . در صورت سخى نبودن زيد و عدم تأويل ديگر براى اين سخن ، اين نوع سخن كنايى نيز حرام و مصداق كذب است . « 4 » البته در مبالغه ، اگر ملاك مبالغه ( وجه شبه و مانند آن ) وجود داشته باشد و مبالغه تنها در نحوهء اداى آن باشد ، از موضوع كذب خارج است . « 5 »
نيز در حرمت دروغ ، فرقى بين جدّى و شوخى بودن آن نيست . بنابر اين ، اگر كسى به شوخى از آمدن مسافرى كه مخاطب در انتظار او است ، خبر دهد تا وى فريب خورد و حاضران بخندند ، سخن او مصداق كذب و حرام است ؛ اما اگر كلام مخالف واقع ، خود مصداق شوخى باشد ؛ به گونهاى كه گوينده به قصد مزاح ، مفاد خاصى را با آن كلام انشا كند ، بدون اينكه قصد حكايت و اخبار از واقع را داشته باشد ، بنابر تصريح برخى با معلوم بودن مقصود گوينده ، حرام نيست ، مانند اطلاق شجاع بر فرد ترسو به قصد مزاح . « 6 »
موارد استثنا : از حرمت دروغ دو مورد استثنا شده است :
1 . جايى كه دروغ گفتن ضرور باشد ؛ بنابر اين ، دروغ گفتن براى دفع ضرر بدنى يا مالى از خود يا ديگرى جايز است ؛ ليكن برخى در اين صورت ، توريه را براى كسى كه توان آن را دارد واجب دانستهاند ؛ بلكه اين قول به مشهور نسبت داده شده است . « 7 » برخى ديگر توريه را واجب ندانسته و دروغ گفتن را براى دفع ضرر جايز دانستهاند . « 8 »
2 . جايى كه هدف از دروغ گفتن اصلاح بين مردم باشد . بنابر اين ، دروغ گفتن براى آشتى دادن بين دو يا چند نفر جايز است . « 9 »
آثار دروغ : بنابر نظر جمعى از فقها ، نسبت دروغ دادن به خدا ، پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و ديگر معصومان عليهم السّلام در حال روزه موجب بطلان روزه و ثبوت كفّاره است . « 10 »
در بيع مرابحه ( - - ) بيع مرابحه ) ، مواضعه ( - - ) بيع مواضعه ) و توليه ( - - ) بيع توليه ) اگر معلوم شود فروشنده در اخبار از قيمت خريد ، به خريدار دروغ گفته ، بنابر مشهور ،
هامش
( 4 ) المكاسب المحرمة ( امام خمينى ) 2 / 52 - 54 .
( 5 ) كتاب المكاسب 2 / 16 ؛ مصباح الفقاهة 1 / 395 .
( 6 ) جواهر الكلام 22 / 72 - 73 ؛ كتاب المكاسب 2 / 15 - 16 ؛ مصباح الفقاهة 1 / 389 .
( 7 ) كتاب المكاسب 2 / 22 .
( 8 ) جامع المقاصد 4 / 27 ؛ مسالك الافهام 9 / 207 ؛ جواهر الكلام 22 / 72 - 73 ؛ المكاسب المحرمة ( امام خمينى ) 2 / 131 ؛ مصباح الفقاهة 1 / 404 - 405 .
( 9 ) كتاب المكاسب 2 / 31 .
( 10 ) مصباح الفقيه 14 / 375 - 376 .