حكم مولوى
حكم مولوى : حكم صادر شده از شارع به انگيزهء تحريك مكلّف بر عمل .
حكم مولوى ، در برابر حكم ارشادى به حكمى اطلاق مىگردد كه شارع مقدس به عنوان مولا به انگيزهء بر انگيختن مكلّف بر فعل يا ترك ، آن حكم را صادر كرده است ، مانند امر به نماز و نهى از زنا .
در حكم مولوى جهت صدور حكم ، مولويّت است نه مرشد و ناصح بودن ، بر خلاف حكم ارشادى ( - - ) حكم ارشادى ) . « 1 » از اين عنوان در اصول فقه سخن گفتهاند .
از خصوصيات حكم مولوى ترتّب ثواب بر امتثال و ترتّب عقاب بر مخالفت و عصيان آن است ، مانند امر به نماز ظهر كه اگر مكلّف آن را امتثال كند علاوه بر درك مصلحت نماز ظهر ، پاداش اطاعت مأموربه نيز به او داده مىشود و در صورت ترك آن ، علاوه بر فوت مصلحت آن ، بر ترك مأموربه عقاب مىگردد . « 2 »
حكم نفسى
- - ) وجوب نفسى
حكم واقعى
حكم واقعى : مقابل حكم ظاهرى .
از اين عنوان در اصول فقه سخن گفتهاند .
حكم شرعى دو گونه است : حكم ثابت براى چيزى به عنوان فعلى از افعال ، قطع نظر از علم يا جهل مكلّف به آن ، مانند وجوب نماز صبح ، حرمت دروغ ، طهارت آب و نجاست ادرار و حكم ثابت براى چيزى در ظرف جهل مكلّف به حكم واقعى . نوع اوّل ، حكم واقعى و نوع دوم حكم ظاهرى ( - - ) حكم ظاهرى ) ناميده مىشود . « 1 »
اصوليان حكم واقعى را در برابر حكم ظاهرى بر يكى از دو معنا اطلاق كردهاند :
1 . حكم مجعول توسط شارع مقدس كه دليلى قطعى بر آن دلالت دارد . مقابل آن حكم ظاهرى است كه مستفاد از دليلى ظنى همچون اماره ( - - ) اماره ) يا اصل عملى ( - - ) اصل عملى ) است .
2 . حكم مجعول توسط شارع مقدس كه دليلى قطعى يا اجتهادى ، مانند اماره بر
هامش
( 1 ) مباحث الاصول 4 / 413 ؛ منتقى الاصول 5 / 266 - 267 ؛ نهاية الدراية ( اصفهانى ) 2 / 170 .
( 2 ) اصطلاحات الاصول / 75 .
1 اصول الفقه 1 / 6 .