انسان و حيوان ؛ به كشتن و وارد كردن آسيب بدنى ؛ و جنايت بر مال را به دزدى و آنچه در حكم دزدى است ، مانند نبش قبر و برداشتن كفن ؛ و جنايت بر عرض را به قذف ( - - ) قذف ) و گفتن سخنان آزار دهنده تقسيم كردهاند ؛ « 6 » ليكن معروف و مشهور در معناى جنايت همان ايراد صدمه به تماميت جسمى انسان يا حيوان است و براى اتلاف مال و وارد كردن زيانهاى مالى ، بيشتر از واژگانى چون « غصب » ، « سرقت » و « اتلاف » استفاده شده است . موضوع سخن در اين مقاله همين معنا از جنايت است كه در بابهاى قصاص و ديات مطرح شده است . البته در برخى منابع فقهى عنوان « كتاب جنايات » جايگزين عنوان « كتاب ديات و قصاص » شده است ؛ ليكن در برخى از اين منابع ، در كتاب جنايات ، قصاص و ديات در دو بخش جداگانه مطرح شده است « 7 » و در بعضى ديگر ، قصاص تحت عنوان باب جنايات ، مطرح و براى ديات بابى مستقل تحت عنوان « كتاب ديات » منعقد شده است . « 8 »
انواع جنايات : جنايت به لحاظ ماهيّت به قتل و ضرب و جرح ؛ به لحاظ متعلق به جنايت بر انسان و حيوان و به لحاظ داشتن و نداشتن قصد آسيب رسانى به عمد ، شبه عمد و خطايى تقسيم مىگردد . جنايت عمدى عبارت است از جنايت شخص عاقل بالغى كه قصد انجام دادن فعل و نيز آسيبى را كه به سبب آن ايجاد شده داشته باشد . جنايت شبه عمد عبارت است از جنايت شخص عاقل بالغى كه قصد ارتكاب فعل منجر به آسيب را داشته ، ليكن قصد آسيب زدن را نداشته باشد . جنايت خطايى نيز عبارت است از جنايت شخص عاقل بالغى كه قصد ارتكاب فعل و نيز آسيب ايجاد شده توسط آن را نداشته باشد ، يا جنايت توسط نابالغ يا ديوانه صورت گرفته باشد . « 9 »
جنايت بر انسان : جنايت عمدى بر انسان موجب ثبوت قصاص ( - - ) قصاص ) است و ديه بنابر قول مشهور جز در صورت مصالحه و توافق جانى با آسيب ديده يا با اولياى مقتول ، ثابت نمىشود .
جنايت شبه عمد بر انسان موجب ثبوت ديه در مال جانى ، و جنايت خطايى محض بر انسان موجب ثبوت ديه بر عاقله ( - - ) عاقله ) است ( - - ) ديات ) .
هامش
( 6 ) الوسيلة / 408 .
( 7 ) غنية النزوع / 402 و 412 .
( 8 ) الخلاف 5 / 145 و 217 .
( 9 ) القواعد والفوائد 1 / 345 - 347 ؛ جواهرالكلام 43 / 3 - 4 .