اين اصل در پارهاى موارد به سبب وجود موانعى ، يا كاربرد ندارد و يا كاربرد آن محدود است . منشأ و خواستگاه اين موانع ممكن است يكى از جهات زير باشد :
وضع خاصّ مالك ، خصوصيات مال مورد تصرّف يا آثار نارواى تصرّف . « 1 »
موانع مربوط به مالك : كودك ، مجنون ، سفيه ( - - ) سفاهت ) ، و مفلّس بودن مالك ( - - ) تفليس ) ؛ كه به جهت عدم صلاحيت وى موجب محدوديت يا ممنوعيت او از تصرّف در مال خود مىشود . « 2 »
تصرّف كودك غير مميّز و نيز - بنابر مشهور - كودك مميّز ، باطل و غير نافذ است « 3 » ( - - ) كودك ) . تصرّفات فعلى و قولى ديوانه نيز باطل و بىاثر است « 4 » ( - - ) ديوانگى ) . تصرّفات مالى سفيه « 5 » و مفلّس « 6 » ( ورشكستهء محكوم به حجر ) به قولى باطل و به قولى ديگر غير نافذ مىباشد .
تصرّف اكراهى مالك در مالش فاقد حكم اوّلى و بىاثر است ؛ ازاينرو ، بر عقد يا ايقاعى كه از روى اكراه انجام شده باشد اثرى مترتّب نمىشود « 7 » ( - - ) اكراه ) .
بنابر نظر جمعى از فقها تصرّفات تبرّعى بيمارى كه با آن بيمارى مىميرد در افزون بر يك سوم از دارايىاش نافذ نيست « 8 » ( - - ) منجّزات مريض ) .
موانع مربوط به مال مورد تصرّف : گاه وجود برخى خصوصيات در مال ، مانع تصرّف آن مىشود ، مانند عدم جواز اكتساب با آن ، همچون آلات قمار ( - - ) آلات قمار ) و آلات لهو « 9 » ( - - ) آلات لهو ) ؛ يا فقدان شرط آزاد بودن مال براى معامله ( طلقيّت ) همچون مال وقفى « 10 » ( - - ) وقف ) ، مال رهنى « 11 » ( - - ) رهن ) و مال مشترك ( مشاع ) كه پيش از تقسيم ، هيچيك از شركا بدون اجازه ، حقّ تصرّف در آن ( مانند فروختن و اجاره دادن ) را ندارد « 12 » ( - - ) شركت ) .
آثار نارواى تصرّف : در پارهاى موارد از تصرّف مالك در ملك خود به سبب آثار زيانبارى كه براى ديگران دارد ، منع شده است . ازاينرو ، آتش افروختن در ملك خود هنگام وزيدن باد تند كه موجب سرايت آن به ملك ديگرى مىگردد جايز نيست و ضمانآور است . « 13 »
هامش
( 1 ) . القواعد الفقهية ( مكارم ) 2 / 34 - 35
( 2 ) . رسائل فقهية ( شيخ انصارى ) / 148 ؛ مصباح الفقاهة 3 / 8
( 3 ) . تذكرة الفقهاء ( ق ) 2 / 80 ؛ مبانى العروة ( المساقاة ) / 244
( 4 ) . كشف الغطاء 1 / 256 ؛ مسالك الافهام 4 / 141
( 5 ) . جواهر الكلام 26 / 58 ؛ تحرير الوسيلة 2 / 15 - 16
( 6 ) . جواهر الكلام 25 / 284 - 285
( 7 ) . 22 / 265 و 32 / 10 - 11
( 8 ) . مسالك الافهام 6 / 304 - 305
( 9 ) . جواهر الكلام 22 / 25
( 10 ) . 356 - 357 ؛ كتاب المكاسب 4 / 29 - 31
( 11 ) . جامع المقاصد 5 / 134
( 12 ) . شرائع الإسلام 2 / 376
( 13 ) . الروضة البهية 10 / 157