و چيزى را تحت استيلا و اقتدار خويش داشتن ، آمده است . مراد از آن در فقه عبارت است از هر اقدام ارادى منتسب به شخص در مالى - اعمّ از عين و غير عين - كه داراى اثر شرعى است ؛ خواه اين اثر به سود تصرّفكننده باشد يا به زيان او . از اين عنوان در بابهاى متعدّدى از عبادات ، عقود و ايقاعات سخن رفته است .
انواع تصرّف : تصرّف از جهات گوناگون تقسيمپذير است ، از آن جمله :
تقسيم تصرّف به لحاظ فعلى از افعال به تصرّف فعلى - مانند غصب ( - - ) غصب ) و قبض عين از سوى فروشنده و خريدار - و تصرّف قولى .
تصرّف قولى نيز يا عقدى است ، مانند بيع ، هبه و مضاربه و يا غير عقدى ، مانند ابراء ( - - ) ابراء ) .
تصرّف به لحاظ تصرّفكننده ، به تصرّف مستقيم ( تصرّف مالك در مال خود بدون واسطه ) و غير مستقيم ، همچون تصرّف فضولى ( - - ) فضولى ) و وكيل و به تصرّف عدوانى ( تصرّف در مال ديگرى بدون رضايت وى ) و غير عدوانى ( مالكى يا امانى ) و به لحاظ آثار تصرّف به تصرّف ناقل ، مانند بيع ، هبه و اجاره و تصرّف مسقط خيار ، تقسيم مىگردد .
حكم تصرّف : تصرّف از دو بعد تكليفى و وضعى داراى احكام و آثارى است كه ضمن چند محور به آنها اشاره مىشود .
تصرّف يا از ناحيهء مالك در مال خويش است و يا از ناحيهء غير مالك . تصرّف غير مالك يا در ملك شخصى ديگرى است ، يا در ملك مشترك ، يعنى مباح براى عموم ، همچون آبهاى عمومى ( - - ) آبهاى عمومى ) ، يا در مال متعلّق به عموم مسلمانان ، مانند زمينى كه با قهر و غلبه بر كفّار به دست آنان افتاده و يا در مال امام عليه السّلام است ، مانند انفال ( - - ) انفال ) و خمس ( - - ) خمس ) .
تصرّف مالك : از قواعد مشهور فقهى قاعدهء سلطنت ( سلطنت مالك بر ملك خويش ) است و مفاد آن جواز و صحّت هر نوع تصرّف مالك در مال خود - به فروختن ، بخشيدن و جز اينها - است .
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت (ع) (فارسى) — صفحة 499
مساهمون: موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت ( ع )
ص٤٩٩