تدريج
تدريج : انجام دادن كارى مرتبه به مرتبه و درجه به درجه .
از آن به مناسبت در بابهاى طهارت ، صلات ، زكات ، جهاد ، تجارت ، نكاح و حدود سخن رفته است .
طهارت : از راههاى تطهير آب قليل نجس ، استفاده از آب كر ( - - ) آب كر ) است . در تطهير با آب كر ، شرايطى ذكر شده ، از جمله - بنابر نظر برخى - ريختن آب كر بر آب قليل به صورت دفعى نه تدريجى . در مقابل ، برخى ريختن تدريجى ( با آهستگى و نه القاى دفعى ) را نيز كافى دانستهاند . « 1 »
صلات : بنابر قول مشهور در نماز جماعت نبايد جايگاه امام بلندتر از مكان مأموم باشد ؛ ليكن در زمين هموار داراى شيب كه بلندى در آن ، حالت تدريجى دارد نه دفعى ، مانعى نيست . البتّه شيب بايد در حدّى باشد كه با هموارى زمين منافات نداشته باشد . « 2 »
زكات : از مصارف زكات ، اداى دين مديون است ؛ ليكن نسبت به بدهكارى كه شغلى دارد و مىتواند به تدريج بدهى خود را بپردازد ، اختلاف شده كه آيا پرداخت زكات به چنين فردى جايز است و يا - در صورت امكان مهلت گرفتن از طلبكاران يا قرض كردن از ديگران براى اداى دين - جايز نيست ؟ « 3 »
جهاد : در هريك از مراتب امر به معروف و نهى از منكر ( انكار قلبى به اظهار كراهت از عمل ، انكار زبانى و انكار با ايراد ضرب و جرح ) بايد به ترتيب و تدريج از مرتبهء ساده و ملايمتر به مرتبهء شديدتر پيش رفت . ازاينرو ، اگر كسى مىتواند با زبان از منكر جلوگيرى كند ، جلوگيرى از آن با دست و اقدام فيزيكى جايز نيست « 4 » ( - - ) امر به معروف و نهى از منكر ) .
تجارت : اگر شخص ناگزير از فرمانبرى حاكم جائر باشد ، در تنفيذ و اجراى دستورهاى او ، رعايت تدريج - از ساده به شديد و از پايين به بالا - واجب است . « 5 »
نكاح : آيا مراتب تأديب همسر ناشزه ( - - ) نشوز ) ( نصيحت كردن ، پشت كردن در رختخواب يا جدا كردن رختخواب و
هامش
( 1 ) . جواهر الكلام 1 / 140 - 144
( 2 ) . العروة الوثقى 1 / 777 - 778 ؛ مستمسك العروة 7 / 224 - 227
( 3 ) . العروة الوثقى ( و حواشى ) ( ج ) 4 / 116 ؛ مستمسك العروة 9 / 260
( 4 ) . جواهر الكلام 21 / 378 - 379
( 5 ) . رياض المسائل 8 / 108 ؛ مستند الشيعة 14 / 193