با اين تعريف ، فرق تجرّى و معصيت حقيقى روشن شد . معصيت اقدام بر مخالفت مولا است كه برحسب واقع نيز مخالفت صورت گرفته باشد ، مانند نوشيدن شراب با علم به شراب بودن آن .
البتّه تجرّى به مفهوم لغوى - كه عبارت است از جرأت بر مولا ؛ خواه در واقع مخالفتى صورت گرفته باشد يا نه - اعم از معصيت است نه مباين با آن . از اين عنوان در اصول فقه ، مبحث قطع سخن رفته است .
حكم : در اينكه تجرّى حرام است يا نه اختلاف است . منشأ اختلاف اين است كه آيا از سوى شارع ، قطع به حكم شرعى بهطور مطلق ، بر مكلّف ، حجّت قرار داده شده است گرچه مخالفت با واقع باشد كه در نتيجه بر مخالفت قطع - هرچند مخالف با واقع - عقاب مىشود و يا تنها در صورت انطباق با واقع حجّت است ؟ « 1 »
بنابر تعريف عدالت ( - - ) عدالت ) به ملكهء نفسانى - كه صاحب خود را بر ملازمت تقوا وادار مىكند - تجرّى موجب فسق است ؛ زيرا كاشف از فقدان چنين ملكهاى در متجرّى است ؛ هرچند قائل به حرمت تجرّى و استحقاق عقاب بر آن نباشيم . « 2 »
مباحث تجرّى : در اصول فقه مباحث زيادى دربارهء تجرّى مطرح و محل بحث و اختلاف است ، از جمله اينكه آيا تجرّى عنوانى است منطبق بر ارادهء متجرّى كه در نتيجه از افعال قلبى - به معناى عزم بر گناه و تصميم بر مخالفت با مولا همراه با عملى كه گناه بودن آن از نظر متجرّى قطعى است - به شمار مىرود يا عنوان منطبق بر فعل خارجى است كه در نتيجه از افعال جوارحى محسوب شده و به معناى ارتكاب عملى ، با اعتقاد به مخالفت آن با مولا است ؟ قبح تجرّى بنابر اوّل ، فاعلى و بنابر دوم ، فعلى است و نيز اين بحث كه آيا قبح عقلى تجرّى مستلزم حرمت شرعى و استحقاق عقاب است يا نه ؟ « 3 »
هامش
( 1 ) . اصطلاحات الاصول / 94 ؛ القواعد و الفوائد 1 / 107 - 108 ؛ فرائد الاصول 1 / 37 - 41
( 2 ) . محاضرات فى اصول الفقه ( مسلسل 44 ) 2 / 208
( 3 ) . كفاية الاصول / 187 و 259 ؛ مصباح الاصول 2 / 19 ؛ اصطلاحات الاصول / 94 ؛ حقائق الاصول 1 / 438 .