اقسام : براى استحباب تقسيمهاى مختلفى ذكر شده است كه به دو مورد اشاره مىشود .
1 . استحباب نفسى و غيرى : مستحب نفسى - كه از آن به مستحب ذاتى نيز تعبير مىشود - عملى است كه استحبابش ذاتى است ، نه به خاطر عملى ديگر مانند نافلههاى روزانه و روزههاى مستحب همچون روزهء عيد غدير ، امّا مستحب غيرى عملى است كه در ذاتش استحباب ندارد ، بلكه استحبابش به خاطر عملى ديگر است مانند غسل براى زيارت .
2 . استحباب عينى و كفايى : مستحب عينى عملى است كه استحبابش در هر حال - هر چند با انجام دادن ديگرى - بر ذمّهء انسان ثابت است مانند نافلههاى يوميّه و روزههاى مستحب ، امّا مستحب كفايى عملى است كه با انجام دادن آن توسّط ديگرى ، استحبابش از ذمّهء فرد ساقط مىشود مانند اذان اعلام ( - - ) اذان اعلام ) و امر به مستحب و نهى از مكروه . « 2 »
اجتماع استحباب و وجوب : وجوب و استحباب در موارد ذيل با هم جمع مىشوند :
1 . وجوب و استحباب نفسى و غيرى : گاهى استحباب نفسى با وجوب غيرى يا بالعكس اجتماع مىكنند مانند غسل جنابت كه - به نظر مشهور - مستحبّ نفسى است ، ولى براى نماز ، واجب مىشود . براى عكس مسأله نيز مىتوان از مثال ياد شده استفاده كرد ؛ بدين معنا كه بنا بر قول به وجوب نفسى غسل جنابت ، غسل واجب نفسى است ، ليكن براى نماز مستحبى ، مستحب غيرى مىشود .
2 . وجوب تخييرى و استحباب : مانند آزاد كردن بنده در كفّارهء افطار عمدى روزهء ماه رمضان كه به عنوان يكى از افراد واجب تخييرى ، واجب است ، امّا از جهت رجحان داشتن بر دو عدل ديگر واجب تخييرى يعنى دو ماه روزه گرفتن و اطعام شصت مسكين ، مستحب است . « 3 »
احكام : از كلمات برخى فقها بر مىآيد كه ترك مستحب ، مكروه است ، « 4 » ليكن بسيارى آن را مكروه نمىدانند . « 5 »
هامش
( 2 ) جواهر الكلام 9 / 74 .
( 3 ) 16 / 267 - 270 و مستمسك العروة 8 / 344 .
( 4 ) المعتبر 2 / 257 .
( 5 ) رياض المسائل 1 / 169 و 2 / 204 و جواهر الكلام 13 / 266 .