مانند آن كه بگويد اين گلهء گوسفند ، جز تعدادى از آنها را به تو فروختم . « 4 »
4 . مستثنا مىتواند از جنس مستثنامنه يا غير آن باشد ، مانند آن كه اقرار كند به فلانى يكصد تومان جز ده تومان يا يكصد تومان جز يك لباس بدهكارم . « 5 »
5 . از شرايط صحّت استثنا اتّصال مستثنا به مستثنامنه است ؛ بدين معنا كه ميان آن دو ، كلام غير مرتبط يا سكوت طولانى فاصله نشود . « 6 »
6 . در صورت تعدّد استثنا و عطف آنها به يكديگر ، همهء آنها از مستثنامنه كم مىشوند . بنابراين در مثال ده تومان به فلانى بدهكارم جز چهار تومان و جز سه تومان ، تنها سه تومان باقى مىماند .
در موارد اقرار اگر به سبب استثناى دومى يا استثناى بعد از آن ، مقدار خارج شده به اندازهء مستثنامنه يا بيشتر از آن شود ، همان استثنا باطل است .
در صورت عدم عطف مستثناها بر يكديگر ، اگر همه يك اندازه باشند يا دومى بيشتر از اوّلى باشد مانند آن كه اقرار كند ده تومان به فلانى بدهكارم جز چهار تومان ، جز چهار تومان يا جز چهار تومان ، جز پنج تومان همه از مستثنامنه كم مىشوند ؛ ولى اگر دومى كمتر از اوّلى باشد به استناد قاعدهء نخست كه استثنا از اثبات ، نفى و از نفى ، اثبات است ملاك باقى ماندهء نهايى خواهد بود .
بنابراين اگر اقرار كند ده تومان به فلانى بدهكارم جز نه تومان ، جز هشت تومان ، جز هفت تومان ، ابتدا نه از ده كم مىشود ، يك تومان باقى مىماند و با هشت تومان كه اثبات از نفى است جمع مىشود و بدهكارى فرد مىشود نه تومان و با استثناى هفت تومان آخرى استثناى نفى از اثبات است دو تومان به عنوان بدهكارى باقى مىماند . راه ديگر محاسبه آن است كه ابتدا استثناهاى منفى و مثبت جداگانه با هم جمع ، سپس از يكديگر كم شوند . « 7 »
ادوات : ادوات استثنا يا لغوى است مانند « الّا » و « غير » و يا شرعى مانند « ان شاء اللّه » كه از آن به استثناى به مشيّت تعبير مىشود .
هامش
( 4 ) القواعد و الفوائد 1 / 237 .
( 5 ) جواهر الكلام 35 / 86 .
( 6 ) تمهيد القواعد / 195 و جواهر الكلام 35 / 243 .
( 7 ) 89 - 92 .