اقرار : استثنا در اقرار صحيح است « 12 » ( - - ) اقرار ) .
طلاق : هر نوع استثنا در طلاق ، در صورتى كه موجب تعليق صيغهء طلاق بر وصف يا شرط گردد باطل و موجب فساد طلاق است . « 13 »
قسم : استثنا به مشيّت غير خداوند در قسم جايز است مانند آن كه بگويد :
سوگند به خداوند داخل خانه نمىشوم مگر آن كه حسن بخواهد . اگر حسن موافقت كند قسم منعقد مىشود . « 14 »
در اين كه در قسم تلفّظ به استثناى به مشيّت لازم است يا نيّت آن كفايت مىكند ، اختلاف است . مشهور ، قول نخست است . « 15 »
ب - كاربرد اصولى : استثنا در اصول فقه در دو جا كاربرد دارد :
1 . مبحث مفاهيم ؛ از اين جهت كه آيا استثنا مفهوم دارد يا خير ؟
2 . مبحث عموم و خصوص ؛ از اين جهت كه اگر بعد از چند جملهء به هم عطف شده ، استثنا واقع شود به كدام يك برمىگردد ؟
1 . مفهوم استثنا : استثنا گاهى رجوع به موضوع حكم مىكند مانند آنكه بگويد : عالم غير عادل را اكرام نكن ، كه بر نهى از اكرام غير عادل دلالت مىكند .
در اين فرض ، استثنا بدون اشكال مفهوم ندارد يعنى دلالت بر وجوب اكرام عالم عادل نمىكند . ادات استثنا در اين موارد با ما بعدش صفت براى ما قبل به شمار مىرود .
گاهى استثنا رجوع به حكم مىنمايد مانند آن كه بگويد : عالمان ، جز فاسقان از ايشان را اكرام كن . استثنا در اين فرض بر انتفا حكم مستثنامنه از مستثنا دلالت مىكند ؛ ليكن در اين كه اين دلالت به مفهوم است يا به منطوق ، و يا در صورتى كه ادات استثنا ، فعل يا متضمّن معناى فعل باشد مانند « ليس » و « لا يكون » دلالت آن به منطوق و اگر حرف باشد به مفهوم است ، اختلاف مىباشد . قول نخست ( دلالت به مفهوم ) به مشهور نسبت داده شده است . « 16 »
2 . مبحث عموم و خصوص : اگر گوينده در كلام خود چند جمله را به هم
هامش
( 12 ) جواهر الكلام 35 / 85 .
( 13 ) 32 / 80 .
( 14 ) 248 .
( 15 ) 35 / 246 .
( 16 ) مستند الشيعة 16 / 112 ؛ 18 / 385 و نهاية الافكار 1 / 501 .