ادراك به معناى نخست شامل موارد زير است :
1 . ادراك وقت : جواز تيمّم به علت تنگى وقت ، مشروط به اين است كه اگر وضو بگيرد ، حتى يك ركعت از نماز را نيز در وقت درك نكند . « 1 » ادراك وقت نماز به اندازهء يك ركعت با شرايط آن ، همانند ادراك تمام وقت نسبت به همهء ركعات است . از اين رو ، اگر كسى به اندازهء خواندن پنج ركعت پيش از غروب شرعى يا پيش از پايان وقت نماز عشا ، وقت را درك كند ، بايد در صورت نخست ، نماز ظهر و عصر و در صورت دوم ، نماز مغرب و عشا را به نيّت ادا بخواند . « 2 »
2 . ادراك ركوع : به قول مشهور ، رسيدن به امام جماعت و اقتدا كردن به او حتى در ركوع ، ادراك يك ركعت محسوب مىشود . « 3 » همچنين به قول مشهور ، اگر كسى به ركوع ركعت دوم امام در نماز جمعه برسد ، نماز جمعه را درك كرده است و بايد ركعت دوم را خودش بخواند . « 4 » به قول مشهور ، اگر مأموم پس از ركوع نخست ركعت اول يا ركعت دوم به نماز آيات برسد ، نمى تواند در آن ركعت به امام اقتدا كند و در صورت رسيدن پس از ركوع نخست ركعت اول ، بايد صبر كند تا امام وارد ركعت دوم شود و آنگاه اقتدا نمايد « 5 » ( - - ) نماز آيات ) .
3 . ادراك فضيلت جماعت : ادراك فضيلت نماز جماعت ، با درك حتى يك سجده از دو سجدهء ركعت پايانى نماز يا ادراك تشهّد آن ، تحقّق مىيابد . شخص در اين صورت بايد نيّت كند و تكبير بگويد و با امام به سجده برود و تشهّد و سلام بگويد . آنگاه نماز خود را در صورت درك تشهّد ، بدون نيّت و تكبير جديد بخواند و در صورت ادراك سجده ، در احتياج به نيّت و تكبير جديد ، اختلاف است . « 6 »
4 . ادراك غروب : ملاك وجوب زكات فطره ادراك غروب شب عيد فطر است . بنابراين ، اگر كافر قبل از غروب شب عيد فطر مسلمان شود ، زكات فطره بر وى واجب مىگردد « 7 » ( - - ) زكات فطره ) .
هامش
( 1 ) جواهر الكلام 5 / 92 .
( 2 ) 3 / 211 - 212 .
( 3 ) 14 / 54 .
( 4 ) 11 / 147 - 149 .
( 5 ) 445 .
( 6 ) العروة الوثقى 1 / 775 و مستمسك العروة 7 / 209 - 213 .
( 7 ) العروة الوثقى 2 / 355 .