راههاى خاص : برخى از راههاى خاص براى اثبات موضوعات شرعى عبارت است از :
1 . اخبار صاحب يد : طهارت و نجاست چيزى با خبر دادن ذى اليد ( كسى كه آن چيز در تصرف او است ) ثابت مىگردد . « 2 »
2 . حسن ظاهر : از راههاى اثبات عدالت ( - - ) عدالت ) بنابر آنچه به مشهور نسبت داده شده حسن ظاهر شخص از نظر آراسته بودن به تكاليف و آداب شرع است . « 3 »
3 . محراب معصوم عليه السّلام : از نشانههاى قطعى اثبات قبله ، محرابى است كه به دستور معصوم عليه السّلام بنا شده و يا در آن نماز خوانده باشد . « 4 »
از اثبات به مفهوم دوم ، در باب قضاء و شهادات سخن رفته است و غرض از اين نوع اثبات استيفاى حق توسط حاكم شرع مىباشد .
اگر كسى نزد قاضى عليه ديگرى اقامهء دعوا كند ، قاضى در صورت علم به حقيقت ، بنا بر قول مشهور بر اساس علم خود حكم مىكند و نيازى به اثبات نيست ؛ ولى در صورت جهل وى به واقع ، دعواى مدّعى ، بايد اثبات گردد . اثبات بر عهدهء مدّعى است ، زيرا اصل ، برائت ذمّهء ديگرى ( مدّعى عليه ) از حق مورد ادّعا است ، تا زمانى كه ادّعا كننده خلاف آن را ثابت كند . « 5 »
در اين كه اثبات ، حق مدّعى است يا حاكم ، اختلاف است . بنابر قول اول ، حاكم نمىتواند در صورت عدم حضور بيّنه ، مدّعى را امر به احضار آن نمايد و يا در صورت حضور ، بدون درخواست مدّعى ، از بيّنه سؤال نمايد ، ولى بنابر قول دوم ، حاكم مىتواند امر به احضار كند ، يا در صورت حضور ، ابتدا به سؤال نمايد .
اين اختلاف تنها در مورد اقامهء بيّنه است « 6 » و گرنه قسم دادن ، حق مدّعى است و حاكم بدون اجازهء وى نمىتواند منكر را سوگند دهد . « 7 »
راههاى اثبات : مراد از راههاى اثبات ، چيزهايى است كه در مقام اثبات موضوع حكم قاضى مورد استفاده و استناد قرار مىگيرد . كه عبارتند از : اقرار ( - - ) اقرار ) ، شهادت ( - - ) شهادت ) ، قسم ( - - ) قسم ) و امارات ( - - ) اماره ) .
هامش
( 2 ) جواهر الكلام 6 / 176 و 180 .
( 3 ) مهذّب الاحكام 1 / 49 - 51 ؛ مستمسك العروة 1 / 55 .
( 4 ) جواهر الكلام 7 / 384 .
( 5 ) فقه الامام جعفر الصادق 6 / 78 .
( 6 ) المبسوط 8 / 158 - 159 .
( 7 ) مسالك الافهام 13 / 447 و رياض المسائل 2 / 397 .