2 - اعتماد به معانى عقلى :
در ذيل تفسير آيات اول سورهء بقره بعد از بيان ايمان به غيب و ايمان به آخرت و ساير معانى بلند آن آيات يكى از مباحث فلسفى معروف و پر سر و صداى اخير بين دانشمندان غربى و خصوصا دانشمندان علوم طبيعى را مطرح مىكند و بطور دقيق و واضح نارسائى ادراكات حسّيه را در مقدمات برهان به اثبات مىرسانند : از جمله مباحثى كه در منابع شناخت مطرح مىشود اين است كه آيا مبانى و معانى عقلى هم علاوه بر اين ادراكات حسى مىتوانند از منابع شناخت قرار گيرند و اعتماد به آنها صحيح است ؟ علماء و فلاسفه اسلامى و بيشتر علماء قديم به اعتبار حس و عقل ، هردو معتقدند . امّا در براهين به محسوسات از جهت محسوس بودن ارزشى قائل نيستند و اصولا براهين مزبور شامل محسوسات نمىشود . و لكن عدهاى از دانشمندان غرب و برخى از علماء علوم طبيعى ارزش ادراكات غير حسى را نفى كرده و گفتهاند تكيه بر مبانى عقلى در شناخت و حصول علم صحيح نيست ، دليل آنها بر اين مدعا اين است كه : در ادراكات عقلى اشتباه و غلط بسيار است و ميزانى هم براى تشخيص غلط از صحيح وجود ندارد زيرا كه معيار صحت و سقم و حّس و تجربه است كه با جزئيّات سر و كار دارد و صلاحيت تشخيص در كليات عقلى را ندارد . و لكن در ادراكات حسى ممارست با جزئيات است و با تكرار و تجربه اطمينان و علم حاصل مىشود و در نتيجه شك از بين خواهد رفت ، بنابراين در شناخت فقط راه حس معتبر است . اما استدلال آنها از جهاتى مخدوش و مورد اشكال و مردود است :
1 - اگر اين استدلال صحيح باشد بطلان مدعاى خود را اثبات مىكند و به تعبير ديگر صحت برهان مستلزم بطلان آن است . زيرا در