صورت مىداد در عداد امتها بود و فقدان امت بود نه فقدان يك فرد و به قول شاعر :
از شمار دو چشم يك تن كم * وز شمار خرد هزاران بيش
قرآن در آيهاى فقدان عالم و دانشمند را كاستگى زمين و نقصان آن مىداند آنجا كه مىفرمايد :
« أَ وَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها »
« 1 » : آيا نديديد كه ما به سوى زمين توجه مىكنيم و از اطراف و كرانههاى آن مىكاهيم .
و در حديثى كه از پيشوايان معصوم وارد شده است « كاهش زمين » به « كاهش عالم و دانشمند از جامعه » تفسير شده است « 2 » .
اصولا دانشمندانى كه در جامعهها رشد مىكنند گاهى يك بعدى و گاهى دو بعدى هستند و گاهى داراى ابعاد مختلفى مىباشند ، و در نوع سوم هر فردى از آنان را بايد يك امت خواند .
سيبويه دانشمند بزرگ اسلامى در احاطه به اسرار زبان عربى كمنظير بود و اثر عظيمى به نام « الكتاب » از خود به يادگار گذاشت كه هنوز نظير آن نوشته نشده است ولى در عين حال اين مرد ، دانشمند يك بعدى بود كه تمام نبوغ و عظمت او در احاطه به قواعد زبان عرب خلاصه مىشد ، و هرچه مىگفت و مىانديشيد پيرامون همان بود .
در اين ميان افرادى پيدا مىشوند كه به صورت شخصيت دو بعدى در جامعهء علمى جلوه مىكنند و در عين تخصص در يك رشته ، در رشته ديگر نيز نبوغ خود را نشان مىدهند ، مثلا شيخ محمود زمخشرى مؤلف كتاب « كشاف » در عين تفوق در ادبيات عرب ، و نگارش كتابهائى در اين موضوع به نامهاى « الفصل » و « اساس اللغة » و غيره توانست اثر بس بديعى در تفسير از خود به يادگار گذارد و اسرار بلاغت قرآن و
هامش
( 1 ) - رعد / 41 .
( 2 ) - مجمع البيان ج 3 ص 300 .