مسير « حيات معقول » نصيب شخصيت رشد يافته مىگردد . ناگواريها و ناراحتىها مانند خوشىهاى طبيعى زودگذر ، اين آرامش روحى را نمىتوانند برهم بزنند .
3 - عالىترين مختص شخصيتهاى قوى و رشد يافته ، قدرت اختيار است كه هر اندازه رشد شخصيت بالاتر باشد ، اختيار آن عالىتر خواهد بود . به همين جهت است كه مىتوان گفت : اغلب مردم معمولى كه اعتنائى به تقويت و رشد شخصيت ندارند ، از آزادىهاى ابتدائى و ساده كه به مناسبت خود ايجاب مسؤوليت مىنمايد استفاده مىكنند و گمان مىبرند كه واقعا از اختيار عالى انسانى برخوردارند ! رشد و شكوفائى شخصيت به احساس آزادى محض هم قناعت نمىكند ، بلكه همهء اهتمام آن متوجه اين است كه خير و كمال را انتخاب كند .
مسألهء چهارم - آيا مىتوان از آثار و خواص رشد شخصيت مانند احساس برين تكليف و ندامت و شرم ، اختيار را اثبات نمود ؟
1 - ما اين مسأله را بارها مطرح كردهايم كه احساس برين تكليف بهمعناى اينكه آدمى فوق انگيزههاى عليت جبرى كيفر و پاداش ، احساس تكليف نمايد و انجام آن را فقط به مقتضاى رشد شخصيت ، بخواهد و به آن عمل كند و حتى در انجام تكليف از لذت روانى نيز صرفنظر نمايد ، و به عبارت مختصرتر از معاملهگرى و منفعتطلبى بالاتر رود ، اين نوع احساس تكليف و انجام آن ، قطعا از خواص عالى رشد شخصيت است و به جرأت مىتوان گفت : تا كسى طعم اين احساس تكليف و انجام آن را بدان جهت كه مايهء روح شخصيت است ، نه بدان جهت كه نفعى در بر دارد ، يا زيانى را بر طرف مىكند ، نچشد ، طعم واقعى انسانيت را نچشيده است . اگر
دومين يادنامه علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 191
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص١٩١