براى اثبات اختيار هيچ دليلى جز اين نبود ، كافى بود كه همهء مكتبهاى مدافع جبر اين پديدهء و الا را بپذيرند ، زيرا فرض اين است كه كارى كه با اين احساس صادر مىگردد ، بالاتر از جريان قانون عليت انجام مىگيرد . آنچه انگيزه و عامل كار است ، خيرطلبى و كمالجوئى شخصيت است نه عوامل خارج از ذات شخصيت و بدان جهت كه خيرطلبى و كمالجوئى شخصيت آدمى يك جريان جبرى درونى نيست ، پس عمل مستند به نظاره و سلطه و اقتضاى خيرطلبى و كمالجوئى شخصيت اختيارى مىباشد .
2 - يكى ديگر از خواص رشد شخصيت كه مىتواند اختيار را اثبات كند ، پديدهء ندامت ( پشيمانى ) است . اين پديده دليل قاطعى است به اينكه انسان پشيمان ، در مسير كار زشتى كه انجام داده است ، از موقعيتى عبور كرده است كه در انتخاب آن موقعيت يا بعد از آن ، از اختيار برخوردار بوده است ، يعنى احساس كرده است كه قدرت ترك آن موقعيت را داشته است و او اعتنائى به آنقدرت ننموده و راه خود را به ارتكاب زشتى ادامه داده است ، حال كه كار انجام شده و عواقب كار زشت خود را بطور عينى نشان مىدهد و نتايج آن كار گريبانش را گرفته است ، احساس پشيمانى مىنمايد . اين يك پديدهء غيرقابل انكار است و كسى كه بخواهد درصدد انكار آن برآيد ، حتما بايد « نيكوبد » را از قاموس بشرى حذف نمايد و انسان را تا سر حد موجودى دور از ارزشها تنزل بدهد ! و وجود اين پديده از بهترين دلايل رشد شخصيت است كه مىتواند نيك را از بد تشخيص بدهد و ما بين جنايت و خدمت به انسانها تفاوت بگذارد . البته مىدانيم كه رشد شخصيت مانند پستى و رذالت آن يك امر نسبى است . انسانى وجود دارد كه از فوت كمترين فرصت براى برداشتن گام در مسير فداكارى
دومين يادنامه علامه طباطبائى (فارسى) — صفحة 192
مساهمون: مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى
ص١٩٢