و منتهى الحلم
نهايت بردبارى
و ( سلام بر شما ) اى نهايت بردبارى .
اهل بيت عليهم السلام نهايت حلم و بردبارى هستند . واژهء « حلم » از نظر لغوى به معناى تحمّل ناملايمات است ؛ ناملايماتى كه به طور طبيعى انسان را به سوى خشم و غضب وامىدارد . اگر انسانى در برابر اين گونه ناملايمات خشمگين نگردد ، خوددارى نمايد و تحمّل كند ، يا از كار و يا سخن ناشايستِ فردى كه او را مىتواند كيفر دهد و به سزايش برساند در گذرد ، چنين انسانى حليم و بردبار است . راغب اصفهانى گويد :
الحلم ضبط النفس والطبع عن هيجان الغضب ؛ « 1 »
حلم يعنى كنترل نفس و طبع انسانى از هيجان و تحريك خشم .
تفاوت حلم با صبر
با توجّه به معناى لغوىِ حلم ، دامنهء حلم كوچكتر از دامنهء صبر و شكيبايى است ؛ چرا كه صبر و شكيبايى ، هم ناملايمات و هم ملايمات را در بر مىگيرد . در روايتى آمده است :
الصبر صبران : صبرٌ على ما تحبّ و صبر على ما تكره ؛ « 2 »
صبر و شكيبايى دو گونه است : صبر در برابر امورى كه انسان ، آنها را دوست مىدارد و صبر در برابر امورى كه انسان از آنها ناخرسند است .
در تعبير ديگرى آمده است :
هامش
( 1 ) . المفردات في غريب القرآن : 129 .
( 2 ) . نهج البلاغه : 4 / 14 .