والضحّاك بن مزاحم وعطية العوفي وقتادة ؛ « 1 »
طبقه تابعين . ابن تيميه مىگويد : داناترين مردم به تفسير اهل مكه هستند ، زيرا آنها از شاگردان ابن عباس هستند مثل مجاهد ، عطاء بن ابى رباح ، عكرمه غلام ابن عباس ، سعيد بن جبير ، طاووس و غير اينها . همچنين در كوفه اصحاب ابن مسعود [ به تفسير عالمترند ] .
و علماى اهل مدينه در تفسير مثل زيد بن اسلم كه پسرش عبدالرحمان بن زيد و مالك بن انس از او اخذ كردهاند . . . و آنها عبارتند از : حسن بصرى . . . عطاء بن ابى سلمه خراسانى ، محمّد بن كعب قرظى ، ابوالعاليه ، ضحاك بن مزاحم ، عطيه عوفى و قتاده .
ابن عباس شاگرد اميرالمؤمنين عليه السلام است . وى در مكه و بصره ، قرآن تدريس مىكرده است . نوشتهاند كه او شبها را تا صبح - على الخصوص در ماه مبارك رمضان - به قرآن مشغول بوده است .
ابن مسعود هم در تفسير از شاگردان نزديك اميرالمؤمنين بوده است . وى در كوفه قرآن تدريس مىكرده و شاگردانى تربيت كرده است .
ابوالدرداء از شاگردان ابن مسعود است . از اميرالمؤمنين عليه السلام نيز استفاده كرده است « 2 » و او در شام اقامت داشت . « 3 »
بنابراين بسيار روشن و ثابت است كه علم تفسير توسط شاگردان اميرالمؤمنين عليه السلام در بلاد مختلف منتشر شده است . و چنان كه پيشتر اشاره شد ، كسانى كه علوم اسلامى را در بلاد مختلف گسترش دادند همه از شاگردان
هامش
( 1 ) . الاتقان : 2 / 498 - 500 : 6398 و 6407 .
( 2 ) . المناقب : 102 .
( 3 ) . تذكرة الحفّاظ : 1 / 23 .