النبى ( ص ) مرسلًا و لا عبرة بمسانيد ابن أبى ليلى فضلًا عن مراسيله . » « 1 »
دليل اصلى بر اين كه دويست حُلّه در شمار گونههاى ديه جاى دارد ، تنها اجماع و پذيرش همگانى و قطعى فقيهان شيعه است و گرنه چنين چيزى جز در صحيحهء ابن ابى عمير از جميل و صحيحهء ابن حجاج نيامده است . از سوى ديگر ، جميل آن را از امام نقل نكرده و ابن حجاج نيز نه از امام كه از ابن ابى ليلا از پيامبر به صورت مرسل ، روايت كرده است . بايد گفت كه روايتهاى داراى سند ابن ابى ليلا ، اعتبارى ندارند ، چه رسد به حديثهاى مرسل او .
در اين باره مىتوان چنين گفت : در صحيحهء جميل نام نبردن از امام ( ع ) بدان معنى نيست كه روايت از امام نيست ؛ زيرا :
نخست آن كه : اين روايت مضمره است و نه موقوفه ؛ « 2 » زيرا اگر سند اين گونه بود كه :
« ابن ابى عمير گفته است كه جميل چنين گفت و يا از جميل نقل كرده است كه او گفت :
دربارهء ديه هزار دينار . . . » ، مىتوانستيم آن را موقوفه به شمار آوريم ، ولى سند اين روايت بدين گونه است : « ابن ابى عمير از جميل بن دراج چنين نقل كرده كه او دربارهء ديه گفته است : ديه هزار درهم و . . . » ظاهر جملهء « دربارهء ديه گفت » اين است كه اين ، گفتهء جميل است ، چنان كه گفته باشد ( قال فى الدية : ) و از اين روى روايت ، مضمره خواهد بود ؛ زيرا در روايتهاى مضمره تفاوتى ميان اين دو صورت نيست كه ضمير به گونهاى آشكار ، چون « از او شنيدم يا به او گفتم » ، و يا به صورتهاى پنهان ، مانند « گفت : » ، آمده باشد .
دوم آن كه : اگر با اين همه ، بازهم مضمره بودن اين روايت را نپذيريم ، بايد گفت :
جميل خود از ياران برجستهء امام صادق ( ع ) و حاملان حديث او و از اصحاب اجماع بوده و داراى اصل روايى معروف و پذيرفته شده نزد همهء عالمان است ، چنان كه با مراجعه به كتابهاى رجال روشن مىشود و كسى كه كتاب روايى او را نقل كرده ( ابن ابى عمير ) روايتگر همين روايت ، است و نيز خود اين مطلب كه ابن ابى عمير اين حديث مضمره را از او نقل كرده است ، نمايانگر آنند كه اين روايت از امام معصوم ( ع ) بوده و بلكه از جمله روايتهايى است كه در اصل جميل ، يا همان مجموعهء روايتهاى او از امامان ( ع ) مىتوان
هامش
( 1 ) مباني تكلمة المنهاج ، آيت الله خويى ، ج 2 / 189 .
( 2 ) [ مضمره روايتى است كه نام امام ( ع ) در آن به صورت ضمير آمده باشد و موقوفه حديثى را گويند كه ممكن است سندش در همان راوى متوقف مانده و از سخن امام ( ع ) نقل نشده باشد . ]