شده است و مرداد از آن ، مطلق ارعاب مردم و سلب امنيت ايشان است . براى توضيح اين نكته ، معناى محاربه را هم از نظر فقها و هم در متن ادلّه ( آيه و روايات ) اجمالًا بررسى مىكنيم :
معناى محاربه از نظر فقها
: در تعاريفى كه فقها از محاربه ارائه دادهاند - برخى از اين تعاريف را پيشتر ذكر كرديم - تصريح شده است به اينكه محاربه عبارت است از « سلاح كشيدن براى ترساندن مردم يا ايجاد فساد در زمين » و اين تعريف اعمّ است از اينكه قصد محارب فقط اخذ مال باشد . علاوه بر اين ، برخى از فقها به صراحت گفتهاند كه تجاوز به عنف نيز مشمول دلالت آيه محاربه است . فاضل مقداد در تفسير خود بر اين نظر است ، همچنين به نقل از كشف اللثام نيز گذشت كه « و انما يتحقق لو قصدوا أخذ البلاد أو الحصون أو أسر الناس و استعبادهم أو سبي النساء و الذراري أو القتل أو أخذ المال قهراً مجاهرة » بر همين منوال تعابير ديگرى از فقهاى بزرگ ما وجود دارد كه به روشنى نشان مىدهد مراد ايشان از محاربه ، معناى اعم است . تعريف محاربه نزد فقهاى عامه نيز از چنين تعميمى برخوردار است ، در دايرة المعارف فقهى كويت ( الموسوعة الفقهية ) در تعريف محاربه آمده است : « و الحرابة فى الاصطلاح هى البروز لأخذ مال أو القتل أو الارعاب على السبيل المجاهرة مكابرة اعتماداً على القوّة مع البعد عن الغوث . » « 1 » يعنى « محارب در اصطلاح عبارت است از مبارزهء آشكار و زورگويانه براى گرفتن مال يا قتل يا ارعاب مردم با تكيه بر اعمال زور و در جايى كه فريادرسى نباشد . »
معناى محاربه در متن ادلّه
: در متن ادلّه نيز با تمسّك به اطلاق آيه و بعضى از روايات گذشته مىتوان اثبات كرد كه معناى اعمّ محاربه مراد است .
اطلاق آيه
: آنجا كه از آيه بحث مىكرديم گفتيم كه تعبير « محاربة الله و رسوله » از قبيل مجاز در كلمه نيست تا بتوان آن را بر معناى ديگرى كه آن را نمىدانيم حمل كرد سپس به كمك روايات به كشف آن معنا پرداخت . بلكه تعبير « محاربة الله و رسوله » از قبيل مجاز در اسناد است با حفظ معناى حقيقى محاربه ، يعنى محاربهء با خدا و پيامبر به معناى محاربه با آن چيزى است كه خدا و پيامبر بر آن ولايت دارند كه عبارت باشد از مردم و جامعهء انسانى ، و به قرينهء جمله (
وَ يَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَساداً
) كه عطف بر جملهء اول شده است ، مشخص مىشود كه مراد از محاربه ، همان ايجاد فساد در زمين از طريق اخلال در امنيت و ارعاب مردم است نه هرگونه محاربهاى از قبيل محاربهء كافران و باغيان با مسلمانان . بر اساس اين برداشت از آيه ، ديگر نمىتوان از اطلاق آيه نسبت به مطلق
هامش
( 1 ) همان ، ج 17 ، ص 153 .