« قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ » . « 1 »
روايت شده است : روز قيامت بندهاى آورده مىشود و به او گفته مىشود : « هَلّا عَمِلْتَ » ؛ « چرا عمل نكردى ؟ »
اگر بگويد نمىدانستم ، به او گفته مىشود : « هَلّا تَعَلَّمْتَ » ؛ « چرا نياموختى ؟ »
و اين حجّت بالغه است ، و همچنين به همه مخلوقات از موجودات نامرئى مثل جن و ملائكه و مخلوقاتى كه فقط با چشمهاى مسلح به وسايلى مثل ميكروسكوپ و تلسكوپ ديده مىشوند و موجودات كوچك و بزرگى كه با چشم ديده مىشوند ، حجّت گفته مىشود ؛ چون اوّلًا : به همه آنها و حركات و نظاماتى كه دارند ، بر وجود خدا و وجود هدف در خلقت اين عالم استدلال مىشود .
فَفِي كُلّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ * تَدُلُّ عَلى أَنَّهُ واحِدٌ
وَللَّهِ فِي كُلّ تَحْرِيكِهِ * وَفِي كُلّ تَسْكِينِهِ شاهِدٌ
و ثانياً : خدا بر هر كدام از بندگانش كه بر حسب حكمت لازم باشد ، به كل اين عالم و اجزاى آن احتجاج مىنمايد و به وسيلهء انسان هم بر خود انسان احتجاج مىفرمايد ، چنانكه در حديث است :
« الصُّورَةُ الْانْسانِيَّةُ هِيَ أَكْبَرُ حُجَجِ اللَّهِ عَلى خَلْقِهِ » . « 2 »
با اين حال ، اطلاق حجّت مثل امام ، به طور مطلق بر ائمه معصومين عليهم السلام در احاديث و روايات و ادعيه و زيارات و كلمات علما و اشعار شعراى شيعه به حدّى شده است كه وقتى به طور مطلق حجّت و امام گفته مىشود ، ائمه معصومين عليهم السلام از آن به ذهن متبادر مىگردد و گاه هم از آن اعم از امام و نبى اراده مىشود ، چنانكه در
هامش
( 1 ) . سوره انعام ، آيه 149 .
( 2 ) . صورت انسان ، بزرگترين حجت خدا بر خلقش مىباشد . تفسير صافى ، قسمت تفسير سورهء حمد .