پيغمبر صلى الله عليه و آله به مشارق و مغارب ندارد و مخالفتى بين دعا و قرآن از اين نظر فرض نمىشود .
و امّا جواب اشكال دوم : اگر كسى اندك ذوق و آشنايى به ادب و لسان عرب و عجم داشته باشد ، مىداند معنى اين اضافه اين نيست كه خدا هم داراى مشرقها و مغربها است ، بلكه مقصود از اين اضافه ، اضافه شىء است به مالك و صاحب و مربّى و صانع و خالقش ، مثل اينكه مىگوييم : « سَمائُكَ وَأَرْضُكَ وَبَحْرُكَ وَبَرُّكَ » ؛ يعنى آسمان و زمين تو و برّ و بحر تو . اين معنايش اين نيست كه ذات خدا آسمان و زمين ، دريا و خشكى دارد ، يا اينكه آسمان و زمين و برّ و بحر مكان خدا است ، بلكه معنايش اين است كه او مالك و صاحب اختيار و خالق آنها است . مشارق و مغارب هم چون از آيات خدا است ، به خدا اضافه مىشود ؛ زيرا او جاعل و قرار دهندهء نظام مشارق و مغارب و پديد آورندهء همه است ، و اگر كسى اين معنى را كه بر ذوق هيچ كس حتى عوام هم پوشيده نيست ، ملتفت نشود واقعاً جاى تعجب است .
يك نكته راجع به قرآن
اين جمله « وَأَوْطَأْتَهُ مَشارِقَكَ وَمَغارِبَكَ » هم ، جملهاى است كه از قرآن اقتباس شده ، از آيه :
« رَبُّ السَّماوَاتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَرَبُّ الْمَشارِقِ » ؛ « 1 »
« پروردگار آسمانها و زمين و آنچه ميان آنها است و پروردگار مشرقها » .
و نيز آيه :
هامش
( 1 ) . سوره صافات ، آيه 5 .